Administrator

Administrator

ከዕለታት አንድ ቀን ሁለት የድሬዳዋ ጓደኛሞች እርስበርስ ይከራከራሉ።
“የት ከብበ እንመገብ?” አለ አንደኛው፡፡
ሁለተኛው፤
“ጫልቱ ቤት” አለ፡፡
አንደኛው፤
“ይሄ መልካም ነው! ጫልቱ ጋ እንሂድ”
ሁለተኛው፤
“ነው ወይስ ክበባችን ሄደን እንብላ?”
አንደኛው፤
“እዛም እንችላለን፡፡ ግን እዚያ ምግብ ቶሎ ያልቃልኮ!”
“አንተ ስለምትጠላቸው ነው!”
“የመጥላት አይደለም!”
“ታዲያ ምን መላ አለው?”
ቀስ ቀስ እያሉ … እዚህ እንብላ፣ እዚያ እንብላ በሚል በክርክር ተካረሩ። ጭራሽ ወደ ድብድብ ዘለቁ፡፡ ብዙ ተዳሙ!! ሰው ገላገላቸው፡፡
በነጋታው ሁለቱ ጓደኞች፤ አብረው ገበያ ውስጥ ተቃቅፈው ሲገበያዩ ታዩ፡፡ ሰው ተገረመ፡፡
“ትላንት እንደዚያ ደም በደም እስክትሆኑ ድረስ የተቋሰላችሁ ልጆች፤ ዛሬ እንዴት እንዲህ ተቃቀፋችሁ?” አላቸው፡፡
ሁለቱም ባንድ ድምፅ መለሱ፡-
“ያማ ትላንትና ነው!!”
***
የሚገርመው የሀገራችን የኢትዮጵያ ችግር ያለ ጥርጥር ቂም በቀልን መርሳት ነው። ከዕለታት አንድ ቀን አፄ ኃይለስላሴ የጣሊያንን ወረራ አስመልክታ፣ ኦሪያና ፋላቺ የተባለች ጋዜጠኛ እንዲህ ስትል ጠየቃቸው።
“የጣሊያንን ወረራ እንዴት ያዩታል?”
በተፃፈበት ቋንቋ ብናስቀምጠው
“We forgive but we don’t forget!”
“ይቅርታ እናደርጋለን፣ ግን እናስታውሰዋለን”ብለዋል፡፡
ዛሬ ሁኔታዎች ተለውጠዋል፡፡ ይቅርታ እናደርጋለን፤ እንረሳለን ብለን አምነናል፡፡ ግን ይሄ እንደ ባህል ከባድ ትግል ይጠይቀናል፡፡ ጠልቀን ካልገባንበት፣ ቀላልና ውል ለማስያዝ የሚያስቸግር መሆኑን ልብ እንበል። ምክንያቱም የእኛ አገር የቋንቋ ጉዳይ፤ ልክ እንደ ፖለቲካችን ሁሉ ወረት የበዛውና ድግግሞሽ የወረረው ነው! ብዙ የተጠላላን፣ ብዙ የተጠላለፍን፣ ብዙ የተጣጣን፣ ግን ዛሬ ሁኔታዎች ተለዋውጠው እንኳ ሙሉ በሙሉ ያልታረቅን መኖራችን፣ ሙሉ በሙሉ ይቅር ያልተባባልን አያሌ መሆናችን አሁንም ዕውነት ነው! ነገሮች የለበጣ አይሁኑ፡፡ እየለወጥንና እየተለወጥን ነን እያልን አንገበዝ!
ዋናው ነገር የምንሠራውን ከህዝባችን አንሸሽግ - ለጊዘው ያላወቀ መስሎን ይሆናል። ግን ያውቃል!
 ስለዚህ ማንም ቢሆን ምንም፣ ከህዝብና ከሀገር ተሸሽጌ ልብላ ቢል “አጐንብሶ የሚበላን ተኝተህ ቀላውጠው” የሚል የማይተኛ ዐይን እንዳለ ይገንዘብ ዘንድ ግድ ነው!

 የአሜሪካው ታዋቂ መጽሄት ፎሪን ፖሊሲ፤ ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ አህመድን ከአለማችን የአመቱ 100 ምርጥ አለማቀፍ አሳቢዎች አንዱ አድርጎ መርጧቸዋል፡፡
መጽሄቱ ከሰሞኑ ይፋ ባደረገው የ2019 የፈረንጆች አመት 100 ምርጥ አለማቀፍ አሳቢዎች ዝርዝር ውስጥ ባሰፈረው ጽሁፍ፣ ጠቅላይ ሚኒስትር አቢይ አህመድ አንድ አመት ባልሞላው የስልጣን ዘመናቸው፣ ከጎረቤት አገር ኤርትራ ጋር ሰላም በመፍጠር ታሪክ ሰርተዋል፤ በሁለቱ አገራት መካከል ሰላም መስፈኑ የተለያዩ ቤተሰቦችን ከማገናኘት ባለፈ በአገራቱ መካከል ለረጅም ጊዜያት ተቋርጦ የነበረውን የንግድ ግንኙነት እንዲቀጥል በር ከፍቷል ብሏል፡፡
መከላከያና ደህንነት በሚለው መስክ በምርጥ አለማቀፍ አሳቢነት ያካተታቸው ጠቅላይ ሚኒስትር ዐቢይ፣ በአሁኑ ወቅት በአገር ውስጥ ያሉ ልዩነቶችን በመፍታት ላይ ትኩረት አድርገው እየሰሩ እንደሚገኙም ጠቁሟል፡፡
ፎሪን ፖሊሲ መጽሄት ለአስረኛ ጊዜ ባወጣው አመታዊው የ100 ምርጥ አለማቀፍ አሳቢዎች ዝርዝር ውስጥ በፖለቲካ፣ በደህንነት፣ በቴክኖሎጂ፣ ኢኮኖሚ፣ ንግድ፣ ሳይንስ፣ ጤናና ሌሎች መስኮች ተጽዕኖ የፈጠሩ አለማቀፍ አሳቢዎችን በ10 የተለያዩ ዘርፎች ነው ግለሰቦችን ያካተተው፡፡
በዘንድሮው የመጽሄቱ ዝርዝር ውስጥ ከተካተቱት መካከልም የአይኤምኤፍ ዳይሬክተር ክርሲያን ላጋርድ፣ የጀርመኗ መራሂተ መንግስት አንጌላ መርኬል፣ የቀድሞው የአሜሪካ ፕሬዚዳንት ባራክ ኦባማ፣ የአማዞን መስራች ጄፍ ቤዞስና የደቡብ ኮርያ ፕሬዚዳንት ሙን ጃኢን ይገኙበታል፡፡

 አለማቀፉ የወንጀለኞች ፍርድ ቤት በዜጎች ላይ ኢ-ሰብዓዊ የወንጀል ድርጊቶችን ፈጽመዋል በሚል ክስ መስርቶባቸው የነበሩትን የቀድሞውን የአይቬሪኮስት ፕሬዚዳንት ሎራን ባግቦን በነጻ ማሰናበቱን አስታውቋል፡፡
አለማቀፉ የወንጀለኞች ፍርድ ቤት እ.ኤ.አ በ2010 በአይቬሪኮስት የተካሄደውን ፕሬዚዳንታዊ ምርጫ ተከትሎ፣ በአገሪቱ በተቀሰቀሰውና ለወራት በዘለቀው የእርስ በእርስ ግጭት በርካታ ቁጥር ባላቸው ዜጎች ላይ ከፍተኛ ወንጀሎችን ፈጽመዋል በሚል ተከስሰው የነበሩትን የ73 አመቱን ሎራን ባግቦን ባለፈው ማክሰኞ በነጻ ማሰናበቱን የዘገበው ኒውዮርክ ታይምስ፤ ውሳኔው በብዙዎች ዘንድ ያልተጠበቀ መሆኑን ገልጧል፡፡
ባለፈው ማክሰኞ በሄግ የተሰየመው ችሎት የመሃል ዳኛው፣ ባግቦ ነጻ መሆናቸውን ይፋ ማድረጋቸውን ተከትሎ፣ በችሎቱ ታድመው የነበሩ የባግቦ ደጋፊዎች በደስታ መፈንጠዛቸውን ያስታወሰው ዘገባው፣ የምስራቹ ወደ አገሪቱ የኢኮኖሚ ከተማ አቢጃን በቅጽበት ደርሶ ጎዳናዎች በደስታ በሚዘምሩ የባግቦ ደጋፊዎች መሞላታቸውንም አመልክቷል፡፡
በአንጻሩ ደግሞ በባግቦ ዘመን የተቀሰቀሰው የእርስ በእርስ ግጭት ቤተሰቦቻቸውን ያሳጣቸውና ተጠቂ ያደረጋቸው በርካታ አይቬሪኮስታውያን በፍርድ ቤቱ ውሳኔ ክፉኛ መቆጣታቸውንና አለማቀፉ የሰብዓዊ መብቶች ተሟጋች አምነስቲ ኢንተርናሽናልም ውሳኔውን መቃወሙን ዘገባው አስረድቷል፡፡
እ.ኤ.አ በ2000 ወደ ስልጣን ላይ የወጡትና አገሪቱን ለእርስ በእርስ ጦርነት በመዳረግና በአምባገነንነት የሚታወቁት ሎራን ባግቦ የአገሪቱ ህግ ከሚፈቅድላቸው ውጭ ለተጨማሪ አምስት አመታት በስልጣን ላይ ከቆዩ በኋላ፣ በ2010 በተካሄደው ምርጫ ቢሸነፉም በጠመንጃ ስልጣን ላይ ለመቆየት በማሰብ አገሪቱን ለደም መፋሰስ መዳረጋቸውንና በስተመጨረሻም ተዋርደው መውረዳቸውን ዘገባው አስታውሷል፡፡

ታዋቂዋ አሜሪካዊት የፖፕ ሙዚቃ አቀንቃኝ ሪሃና የቤተሰቡ ስያሜ የሆነውን ፌንቲ የሚል ቃል ለኩባንያው ስያሜነት በመጠቀምና የኩባንያው ባለድርሻ ወይም የስራ አጋር እንደሆንኩ በማስመሰል ዝናዬን ተጠቅሞ በስሜ በመነገድ ያልተገባ ጥቅም አግኝቷል በማለት በወላጅ አባቷ ሮቢን ፌንቲ ላይ ክስ መመስረቷ ተነግሯል፡፡
ፌንቲ የሚለውን ቃል ለንግድ ምልክትነት ወይም ለኩባንያ መጠሪያነት የመጠቀም የባለቤትነት መብቱ የሪሃና እንደሆነ የዘገበው ቢቢሲ፤ ወላጅ አባቷ ግን በ2017 ፌንቲ ኢንተርቴይንመንት የተባለ የመዝናኛው መስክ ኩባንያ ከማቋቋም አልፎ እሷ በማታውቀው መልኩ በስሟ የሙዚቃ ጉዞ ለማዘጋጀት ከሌሎች ኩባንያዎች ጋር ከ15 ሚሊዮን ዶላር በላይ የሚገመት የድብቅ ድርድር እስከማድረግ መድረሱንና ድምጻዊቷም በዚህ ድርጊቱ አባቷን መክሰሷን አመልክቷል፡፡
አባትዬው የድምጻዊቷን የንግድ ምልክት ከመጠቀም ባለፈ ታዋቂነቷን ተጠቅሞ እሷ በማታውቀው ሁኔታ በስሟ የንግድ ድርድር ማድረጉ ህገወጥ ድርጊት እንደሆነ በግለሰቡ ላይ የተመሰረተው ክስ ያስረዳል፡፡
አለማቀፍ ዝናን ያተረፈቺው ድምጻዊቷ ሪሃና “ፌንቲ ቢዩቲ” እና “ሳቬጅ ኤክስ ፌንቲ”ን ጨምሮ በፌንቲ የንግድ ምልክት ስር ባቋቋመቻቸው የተለያዩ የንግድ ኩባንያዎች ትርፋማ ስራዎችን ስታከናውን እንደቆየችም ዘገባው አስታውሷል፡፡

 አለማቀፉ የብድር መጠን በከፍተኛ ሁኔታ በማደግ 244 ትሪሊዮን ዶላር መድረሱንና ይህም መጠን ከአጠቃላዩ አለማችን ኢኮኖሚ ከሶስት እጥፍ በላይ እንደሚበልጥ መነገሩን ብሉምበርግ ዘግቧል፡፡
ኢንስቲቲዩት ኦፍ ኢንተርናሽናል ፋይናንስ የተባለው ተቋም ባለፈው ማክሰኞ ይፋ ያደረገውን አለማቀፍ ሪፖርት ጠቅሶ ዘገባው እንዳለው፤ በአለማቀፍ ደረጃ የብድር መጠን ከአጠቃላይ የአገር ውስጥ ምርት በ318 በመቶ ብልጫ ይዞ ይገኛል፡፡
የአለማችን አጠቃላይ ብድር በ2018 የመጀመሪያዎቹ ወራት 247.7 ትሪሊዮን ዶላር በመድረስ ክብረወሰን አስመዝግቦ እንደነበር ያስታወሰው ዘገባው፤ በሶስተኛው ሩብ አመት ወደ 244 ትሪሊዮን ዶላር ዝቅ ካለው አጠቃላይ አለማቀፍ ብድር ውስጥ 65 ትሪሊዮን ያህሉ የመንግስት ብድር ሲሆን፣ 72 ትሪሊዮን ያህሉ ደግሞ ፋይናንስ ነክ ያልሆኑ ኩባንያዎች ብድር ነው ብሏል፡፡
የብድር ወለድ መጠን በአለማቀፍ ደረጃ እያደገ መምጣቱን ተከትሎ አለማቀፉ የገንዘብ ተቋም አይኤምኤፍ በቅርቡ ባወጣው መግለጫ፣ መንግስታት የሚወስዱትን ብድር በመመጠን እያደገ የመጣውን አለማቀፍ ብድር ለመግታት የራሳቸውን ሚና እንዲጫወቱና  በዕዳ ጫና ከሚመጣ ቀውስ ለመዳን የሚያስችሉ ስራዎችን እንዲያከናውኑ ጥሪ ማቅረቡንም ዘገባው አክሎ ገልጧል፡፡

በአዲሱ የፈረንጆች አመት 2019 የአለማችን ፈተናዎች ይሆናሉ ከተባሉት ዋነኛ ጉዳዮች መካከል ከአየር ንብረት ለውጥ ጋር ተያያዥ ችግሮች ቀዳሚነቱን መያዛቸውንና እንደ ትራምፕ ያሉ ህዝበኛ መሪዎች መግነናቸውም አለማችንን እንደሚያሰጋት መነገሩን ሲኤንኤን ዘግቧል፡፡
ሰሞኑን ይፋ የተደረገውን የአለም የኢኮኖሚ ፎረም አለማቀፍ የስጋት ሪፖርት ጠቅሶ ሲኤንኤን እንደዘገበው፣ ከአመቱ አምስት ቀዳሚ የአለማችን ፈተናዎች መካከል አራቱ ከአየር ንብረት ለውጥ ጋር ተያያዥነት ያላቸው አደጋዎች ናቸው፡፡
የአየር ንብረት ለውጥን ለመከላከልና የመቋቋሚያ መንገዶችን ለመቀየስ በቂ ስራዎች አለመሰራታቸው አለማችንን በአመቱ ለከፋ አደጋ ሊያጋልጣት እንደሚችል የጠቆመው ሪፖርቱ፤ የተፈጥሮ አደጋዎችም አለማችንን በከፍተኛ ሁኔታ ሊያጠቁ እንደሚችሉ አመልክቷል፡፡
ከአመቱ የአለማችን ዋነኛ ፈተናዎች መካከል አንዱ እንደሆነ በሪፖርቱ የተጠቀሰው ሌላው ጉዳይ ደግሞ፣ የአሜሪካውን ፕሬዚዳንት ዶናልድ ትራምፕንና የብራዚሉን አቻቸውን ቦልሶናሮን የመሳሰሉ ህዝበኛ መሪዎች እየገነኑ መምጣታቸው እንደሆነም ዘገባው አክሎ ገልጧል፡፡

 በተባበሩት መንግስታት ድርጅት ውስጥ በሚገኙ የተለያዩ ተቋማት ተቀጥረው ከሚሰሩ ሰራተኞች መካከል 33 በመቶ ያህሉ ባለፉት 2 አመታት የተለያዩ አይነት የወሲባዊ ትንኮሳ ድርጊቶች እንደተፈጸሙባቸው የሚያሳይ አዲስ የጥናት ውጤት ይፋ መደረጉን ሮይተርስ ዘግቧል፡፡
ባለፈው ማክሰኞ ይፋ የተደረገውንና ከ30 ሺህ በላይ በሚሆኑ የተመድ ሰራተኞች ላይ የተሰራውን አዲስ የጥናት ውጤት ጠቅሶ ዘገባው እንዳለው፤ በርካታ የተመድ ሰራተኞች በቢሯቸውና በመስክ ስራቸውን በማከናወን ላይ እያሉ የስራ ባልደረቦችና አለቆችን ጨምሮ በተለያዩ ግለሰቦች ወሲባዊ ትንኮሳዎች እንደተደረጉባቸው ተናግረዋል፡፡
በሰራተኞቹ ላይ ወሲባዊ ትንኮሳ ፈጽመዋል ከተባሉት ሰዎች መካከል 60 በመቶ ያህሉ ወንዶች መሆናቸውን የጠቆመው ዘገባው፤ ትንኮሳ ከተፈጸመባቸው መካከል በተንኳሾች ላይ እርምጃ የወሰዱት ደግሞ 30 በመቶው ያህል ብቻ ናቸው መባሉን አመልክቷል፡፡

በኢትዮጵያ አመታትን ጠብቀው የሚከበሩ ሀይማኖታዊ በዓላት ከእምነት ፋይዳቸው ባለፈ በውስጣቸው በያዙት መስህባዊ ተፈጥሮ ምክንያት በርካት የውጭና የሀገር ውስጥ ጎብኚዎችን ይስባሉ። ከእነዚህ ውስጥ አንዱ ደግሞ የጥምቀት በዓል ነው። የስነ መለኮት ምሁራን ጥምቀት ለሚለው ቃል መነከር፣ መታጠብ፣ መረጨትና  የመሳሰሉትን ትርጓሜዎች ይሰጡታል፡፡ የጥምቀት ዋዜማ ከተራ ይባላል፡፡ የከተራ እለት /ጥር 10 ማለት ነው/ ከቀኑ 9 ሰዓት ጀምሮ በሚሰማው የደውል ጥሪ ታቦታቱ፤ የተለያዩ ህብረ ቀለማት ያላቸው አልባሳት በለበሱ ህዝበ ክርስቲያን ታጅበው ጉዞአቸውን ወደ ጥምቀተ ባህር ያደርጋሉ፡፡
በሀገራችን ታቦት ተሸክሞ፣ ወንዝ ወርዶ የክርስቶስን በዓለ ጥምቀት ማክበር የተጀመረው በአፄ ገብረመስቀል ዘመነ መንግስት እንደሆነ ሊቃውንት ያስረዳሉ፡፡ ይህንን ታሪክ በመከተል አፄ ነዖድም (1486 – 1500 ዓ.ም) ማንኛውም የኦርቶዶክስ ተዋህዶ ሃይማኖት ተከታይ የሆኑ ሁሉ ታቦተ ህጉ ወደ ጥምቀተ – ባህሩ በሚወርድበት ጊዜ እና ከጥምቀተ – ባህሩ ወደ ቤተ መቅደሱ በሚመለስበት ጊዜ አጅቦ መውረድና መመለስ እንዳለበት አዋጅ አስነግረው ነበር፡፡ በአዋጁ መሰረትም ህዝቡ በየአመቱ ታቦተ ህጉን በማጀብ ወንዶች በጭፈራና በሆታ፣ ሴቶች ደግሞ በእልልታ ሲያከብሩ ኖረዋል ፤ አሁንም እያከበሩት ይገኛል፡፡
በከተራው ዕለት ድንኳን ተተክሎ፣ ዳሱ ተጥሎና ውኃው ተከትሮ ሁሉም ነገር ከተስተካከለ በኋላ፤ ታቦተ ህጉ የሚንቀሳቀስበት ሰዓት ሲደርስ የየቤተ መቅደሱ ታቦታት በወርቅና በብር መጎናፀፊያ እየተሸፈኑ፤ በተለያየ ህብር በተሸለሙ የክህነተ አልባሳት በደመቁ ካህናትና የመፆር መስቀል በያዙ ዲያቆናት ከብረው፣ ከቤተ መቅደስ ወደ አብሕርት /መጥማቃት/ ለመሄድ ሲነሱ መላው አብያተ ክርስቲያናት የደውል ድምፅ ያሰማሉ፡፡ ምዕመናንም ከልጅ እስከ አዋቂ በአፀደ ቤተ ክርስቲያን እና ታቦታቱ በሚያልፉባቸው መንገዶች ለጥምቀት ያልሆነ ቀሚስ እንደሚባለው ያማረ ልብሳቸውን ለብሰው በዓሉን ያደምቃሉ፡፡
ታቦታት ከቤተ መቅደሳቸው ወጥተው በህዘበ – ክርስቲያኑ ታጅበው ማደሪያ ቦታቸው ይደርሳሉ። በዚያን ጊዜ ዳቆናትና ቀሳውስት በባህረ ጥምቀቱ ዙሪያ ሆነው ከብር የተሰሩ መቋሚያና ፅናፅን እንዲሁም ከበሮ ይዘው በነጫጭና በወርቅ ቀለም ባሸበረቁ እጥፍ ድርብ አልባሳት አምረውና ተውበው፤ የክርስቶስን የጥምቀት ታሪክ የሚያወሱ ወረብና መዝሙሮችን ጣዕም ባለው ዜማ ያቀርባሉ። ሌሊቱን ስብሀተ – እግዚአብሔር ሲደርስ አድሮ ከዚያም ስርዓተ ቅዳሴው ይፈፀማል፡፡ በወንዙ /በግድቡ/ ዳር ፀሎተ- አኩቴት ተደርሶ 4ቱ ወንጌላት ከተነበቡ በኋላ ባህረ ጥምቀቱ በብፁዓን አባቶች ተባርኮ ለተሰበሰበው ህዝበ – ክርስቲያን ይረጫል፡፡ ለዚህ በዓል ህዝበ ክርስቲያኑ ልዩ ትኩረት ይሰጠዋል፡፡ ምክንያቱም በዓሉ እየሱስ ክርስቶስ በፈለገ ዮርዳኖስ የተጠመቀበትን ተምሳሌት በማሰብ ስለሚከበር፡፡
የጥምቀት በዓል ሀይማኖታዊ ስርዓቱን ከባህላዊ ወግና ስርዓት ጋር አጣምሮ የያዘ ነው፡፡ በዚህም በርካታ ብሄር ብሄረሰቦች ህብረ – ቀለማዊ የሆነ ጨዋታቸውን በልዩ ልዩ ቋንቋዎች ያቀርባሉ፡፡ በዓሉን ለማክበር ወደ ጥምቀተ ባህር የሚሄዱ ሰዎች ከበዓሉ በፊት ተዋወቁም አልተዋወቁም በዚያን ዕለት በጋራ ሆነው ጥዑም ዜማዎችን ያንቆረቁራሉ፡፡ ይህ ዕለት ማንም ሰው ሳያፍርና ሳይሸማቀቅ የውስጡን የሚገልፅበትና በጋራ የሚጫወትበት ዕለት ነው። ከዚሁ ጋር ተያይዞም በጓደኝነት ለመተጫጨት ለሚፈልጉ ወጣቶች መልካም አጋጣሚን ይፈጥራል፡፡ ህዝበ – ክርስቲያኑ ይህንን በዓል ዘርና ቀለም ሳይለዩ በአንድነት ያከብሩታል፡፡ በመሆኑም በዓሉ ህዝብን ያቀራርባል፤ የመረዳዳት ባህልንም ያሳድጋል፡፡
የጥምቀት በዓልን ለማክበር የተለያዩ ሀገር ዜጎች፣ ዲፕሎማቶች፣ አምባሳደሮችና ከፍተኛ ባለስልጣናት እንዲሁም የቤተክርስቲያን አባቶችና ምዕመናን ይታደማሉ፡፡ ይህ በዓል በሁሉም የሀገሪቱ አካባቢዎች የሚከበር ቢሆንም በተለይ በአፄ ፋሲል መዋኛ፣ በላልይበላ፣ በመቀሌ ፣ በአክሱምና በአዲስ አበባ ከተሞች በተዘጋጀላቸው የክብር ቦታ ህዝበ – ክርስቲያኑ ከውጪ ከሚመጡ ቱሪስቶች ጋር በዓሉን በደመቀ ሁኔታ ያከብሩታል፡፡ ታዲያ በዚህ በዓል ላይ ያስገረማቸውን ነገር በማስታወሻነት ለማስቀመጥ የተለያዩ ሰዎች የፎቶና የቪዲዮ ካሜራዎቻቸውን ደግነው እያነሱና እየቀረፁ ያስቀራሉ፡፡  በመጨረሻም በሀገራችን የሚከበሩ ሀይማኖታዊ በዓላት የመረዳዳትና የመደጋገፍ ባህልን ያዳብራሉ፡፡ ከዚህም ባሻገር አገሪቱ ከቱሪዝም ኢንዱስትሪው ተጠቃሚ እንድትሆን ያስችሏታል፡፡ ስለዚህ ተገቢውን ትኩረት ልንሰጣቸው ይገባል፡፡
(ከተስፋዬ አበበ ፌስቡክ የተወሰደ)

 (ለብሩህ ዓለምነህ የተሰጠ መልስ)
                   መጋቤ ብሉይ አእመረ አሸብር


     ብሩህ ዓለምነህ ‹‹ፍልስፍና ፫፡ የኦርቶዶክስ ቤተ ክርስቲያን የወደ ፊት ፈተና ምንድን ነው?›› በሚል ርእስ በስድስት ክፍሎችና በዐሥራ ዐምስት ርእሶች አዋቅሮ ያሳተመው መጽሐፍ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ሁሉም ርእሶች የኢትዮጵያ ኦርቶዶክስ ተዋሕዶ ቤተ ክርስቲያንን የሚመለከቱ ጉዳዮችን የያዘ ነው፡፡ ከእነዚህ ርዕሶች ውስጥ የመጀመሪያው ክፍል ‹‹ቅኔና ፍልስፍና›› የሚል ሲሆን፣ በዚህ ክፍል ውስጥ ከገጽ 5-18 የምናገኘው ‹‹ለመሆኑ ቅኔ ፍልስፍና መሆን ይችላል?›› የሚለው ርዕስ፣ ስለ ቅኔና ፍልስፍና ግንኙነት ወይም ቅኔ ፍልስፍና ሊባል ይገባል ወይስ አይገባም በሚለው ክርክር ላይ የራሱን አቋም አቅርቧል፡፡
በመጀመሪያ፣ ብሩህ በኢትዮጵያ የፍልስፍና ታሪክ ውስጥ የራሱን አሻራ ለማኖርና የራሱን አስተዋጽኦ ለማበርከት በሚያደርገው ትጋት በጣም እደንቀዋለሁ፡፡ ‹‹የኢትዮጵያ ፍልስፍና›› የሚለውን መጽሐፉን ከተማሪዎቼ ጋር ሰፋ ያለ ውይይት አድርገንበታል፡፡ ‹‹የኢትዮጵያ ፍልስፍና›› ላይ ያለኝን አስተያየት ለሌላ ጊዜ ላቆየውና ለዛሬ ግን ‹‹ፍልስፍና ፫›› መጽሐፉን አንብቤ አስተያየት ለመስጠት እግዚአብሔር ረድቶኛል፡፡
ብሩህ ‹‹ፍልስፍና ፫›› ብሎ በሰየመው መጽሐፉ ‹‹ለመሆኑ ቅኔ ፍልስፍና መሆን ይችላል?›› ብሎ ላነሣው ጥያቄ የሰጠው መልስ አሉታዊ ነው፤ ማለትም ‹‹ቅኔ ፍልስፍና መሆን አይችልም›› የሚል ነው፡፡ የደረሰበትን ድምዳሜ ሲያስረዳም ‹‹እኔ ‘ቅኔ ፍልስፍና መሆን አይችልም፤ የኢትዮጵያን ፍልስፍናም ከቅኔ ውስጥ ማግኘት አይቻልም፤ ቅኔን ወደ ፍልስፍና ማጠጋጋት ሳያስፈልግ፣ በራሱ ውበት እንደ አንድ የሥነ ጽሑፍ ዘውግነት መታየት አለበት’ ብለው ከሚከራከሩ ሰዎች ውስጥ ነኝ›› ይላል (ገጽ11)፡፡
ለዚህ ድምዳሜ ምክንያት አድርጎ ያቀረባቸው ደግሞ ሁለት ማስረጃዎች ናቸው፡፡ አንድኛው፣ የቅኔ ትርጕም ሲሆን ቅኔን እንደ ግጥም ብቻ በመተርጎምና በትርጉሙ ላይ ብቻ በመመሥረት ‹‹ቅኔ ፍልስፍና ሊሆን አይችልም›› የሚል ሐሳብ አቅርቧል፡፡ በሁለተኛነት መሠረታዊ ብሎ የጠቀሰው ምክንያት ደግሞ ‹‹ቅኔያችን የተለያዩና የተበታተኑ (ብዙ ጊዜም እርስ በእርስ የሚጣረሱ) ሐሳቦችን መያዙ ነው›› የሚለው መከራከሪያ ነጥብ ነው፡፡
ምንም እንኳን እኔ የፍልስፍና ተማሪ ባልሆንም በሥነ መለኮት፣ በማኅበረ ሰብ ሳይንስ (ሶሽዮሎጂ)፣ በሕግና በአፍሪካ ጥናት ትምህርት ባለፍኩባቸው ጊዜያት የወሰድኳቸው የፍልስፍና ትምህርቶች፣ ይልቁንም ጉዳዩ የተሻለ አውቀዋለሁ ከምለው ከቅኔ ትምህርት ጋር የተያያዘ በመሆኑ ምክንያት አስተያየት ለመስጠት በጣም ተገፋፍቻለሁ፡፡ ምንም እንኳ ለዛሬ አስተያየት የማቀርበው ከቅኔ ጋር ለተያያዘው ርዕሰ ጉዳይ ቢሆንም፣ በሂደት ግን በሁሉም የመጽሐፉ ርእሰ ጉዳዮች ላይ ተመሳሳይ አስተያየት ይኖረኛል፡፡
የግእዝ ቅኔ ትምህርት የግጥም ትምህርት ነውን? ወይስ ቅኔ ግጥም ብቻ ነውን? የሚለው ሐሳብ በጣም መሰረታዊ ስለሆነ ጥያቄያችንን ከእሱ እንጀምር፡፡ ስለ ግእዝ ቅኔ ትምህርት ስንናገር፣ ስለ ግእዝ ቋንቋ ትምህርትና ስለ ሥርዐተ ትምህርቱ እንዲሁም ስለ ማስተማሪያ ዘዴው (methodology) አጠቃላይም ስለ ትምህርት ፍልስፍናው እየተናገርን ነው፡፡ በቅኔ ትምህርት ውስጥ ሃይማኖት፣ ታሪክ፣ ባህል፣ ቋንቋ፣ ዜማ፣ ሌላው ቀርቶ ኢትዮጵያዊ ማንነት ጭምር አለ፡፡ በዚህም የተነሳ ቅኔ የትምህርት ሥርዐት እንጂ ግጥም አይደለም፡፡ ‹‹ቅኔ ቤት›› ሲባልም ‹‹ግጥም ትምህርት ቤት›› ማለት አይደለም፡፡
እኔ እስከ ማውቀው ድረስ ብሩህ በመፅሀፉ ውስጥ መልአከ ብርሃን አድማሱ ጀምበሬ የሰጡትን ትርጉም ጠቅሶ ማርዬ ይግዛው ያቀረበው ‹‹ቅኔ አንድ ሰው ስለ አንድ ነገር ወይም ድርጊት ያገኘውን ዕውቀት ወይም ምሥጢር ምሳሌ መስሎ፣ ምስጢር ወስኖ፣ቃላት መጥኖ በአዲስ ግጥም የሚያቀርብበት ድንገተኛ ድርሰት ነው›› (ገጽ 10)  የሚለው ትርጕም ቅኔን ለመግለጥ በቂ አይደለም፡፡ ይህ ትርጉም፣ የቅኔ ድርሰትን እንጂ ራሱን ቅኔን አይተረጕምም፡፡ የአንድ ሰው ትርጕም መሆኑ ብቻ ሳይሆን አጠቃላይ የግእዝ ቅኔን የማይገልጥ ጠባብ ትርጕም ነው፡፡
የግእዝ ቅኔ ኢትዮጵያውያን ሊቃውንት እንደሚረዱት ቋንቋን፣ ሃይማኖትን፣ ባህልን፣ ትምህርትን፣ የሰው ልጅ አስተሳሰብን፣ወዘተ የያዘ አንድ ራሱን የቻለ የትምህርት ይዘት፣ ሥርዐተ ትምህርትና የማስተማር ዘዴ ያለው ሥርዐት (Sysytem) እንጂ ግጥም አይደለም፡፡ በድርሰትነቱ ሲታይ፣ ግጥምነቱ በድርሰት ጊዜ ወጥ የሆነ የዜማ ስልት እንዲኖረው ለማድረግ ታስቦ የተሠራ የዜማ ልክ ያለው ስለሆነ እንጂ ቅኔና የቅኔ ትምህርት የተለካ ግጥም ብቻ መሆኑን አያመለክትም፡፡ አስቀድሜ እንዳልኩት ቅኔ የራሱ የትምህርት ይዘት፣ ሥርዐተ ትምህርትና የማስተማር ዘዴ ያለው የትምህርት መስክ (discipline or system) እንጂ በፍጹም ግጥም አይደለም፡፡ ስለዚህ ብሩህ ቅኔን በዚህ ጠባብ ትርጕም ላይ ተመሥርቶ ፍልስፍና ነው/አይደለም በሚለው ክርክር ላይ አቋም መውሰዱ ተገቢ መስሎ አልታየኝም፡፡
ኢትዮጵያዊ ሥርዐተ ትምህርት የሚባለው የንባብ፣ የዜማ፣ የትርጓሜ መጻሕፍትና የሃይማኖት፣ እንዲሁም የሥርዐተ ጽሕፈት ትምህርት ሁሉ በቅኔ ትምህርት ውስጥ ያለ ነው፡፡ አንድ ተማሪ ቅኔ መማር የሚጀምረው ፊደል መማር ሲጀምር ነው፡፡ ዜማ ሲማርም ቅኔን ይማራል፤ ቅኔ ሲማርም ዜማን ይማራል፤ትርጓሜ ሲማርም ቅኔን ይማራል፡፡ ያለ ቅኔ ትምህርት እነዚህን ሁሉ ማወቅ አይቻልም፡፡
የኢትዮጵያ ቤተ ክርስቲያን ሥርዐተ ትምህርት የተወራረሰ፣ እርስ በእርሱ የተሳሰረ እንጂ የተበታተነ አይደለም፡፡ ኢትዮጵያዊ ፍልስፍና በቅኔ ትምህርት አለ ወይ? የሚለውን አጠቃላይ ትምህርቱን አጥንቶ አለ/የለም ማለት እንጂ በአንድ ነጠላ ትርጕም ላይ ተመሥርቶ በሂደቱ ያለፉ ሰዎች ስለ ቅኔ ትምሀርት ፍልስፍናነት የሚሰጡትን አስተያየት በተቃራኒ መከራከር ጥልቀት ያለው ሐሳብ መስሎ አልታየኝም።
በኔ አስተያየት ቅኔ አንዱ የኢትዮጵያዊ ፍልስፍና ምንጭ ነው፡፡ የፍልስፍና ምንነትን በምዕራባዊው አስተሳሰብ መዝነን አንድ ፍልስፍና እናውጣ ማለት እንደማይቻልና ይሄም ሐሳብ እንደ ቀረ ይታወቃል። ኢትዮጵያዊው ፍልስፍናም ሙሉ በሙሉ የተለየ ኢትዮጵያዊ መሆን እንደማይችል አምናለሁ፡፡ በዚህ መሠረት ኢትዮጵያውያን ሊቃውንት በቅዱሳት መጻሕፍት፣ በታሪክ፣ በባህልና በራሳቸው አመክንዮ በደረሱበት ደረጃ ያደራጁት የእምነታቸው፣ የትምህርት ፍልስፍናቸውና ዘዴያቸው፣ የፈጠራ ችሎታቸው፣ የሚገለጥበት የግእዝ ቅኔ ሰፊ የትምህርት ዘርፍ እንጂ ግጥም አይደለም፡፡ ስለዚህ ቅኔ ግጥም ነው በሚል ትርጉም ላይ ተመሥርቶ የግእዝ ቅኔ የፍልስፍና ምንጭ አይሆንም የሚለው አቋም አላሳመነኝም፡፡
ሁለተኛው የብሩህ ምክንያት፣ ቅኔያት የተበታተኑ ብሎም እርስ በእርሳቸው የሚጣረሱ ሐሳቦችን የያዙ ናቸውና ‹‹ቅኔ ፍልስፍና አይደለም›› የሚል ነው፡፡ ቅኔያት የሚላቸው ድርሰቶችን በተናጠል እንደ ሆነ መረዳት ችያለሁ፡፡ ለምሳሌ፣ አንድ ጉባኤ ቃና ወይም መወድስ ድርሰት በራሱ ቅኔ ይባላል፡፡ ከዚህ አንጻር የአንድ ሰው ቅኔ ከሌላ ሰው ቅኔ ጋር ሙሉ በሙሉ የሚቃረን አቋም ሊኖረው ይችላል፡፡ የአንድ ሰው ፍልስፍና ከሌላ ሰው ፍልስፍና ሊለይ ቢችል ብሎም ቢቃረን እንኳን ፍልስፍና አይባልም ማለት አንችልም፡፡ ይህን ብሩህም በጽሑፉ በግልጥ አስፍሮታል፡፡
ነገር ግን፣ የአንድ ሰው ሐሳብ በድርሰቶቹ ከተቃረኑ ወጥ የሆነ ፍልስፍና አለው ማለት አንችልም፡፡ ብሩህ እንዳለው፤ ተዋነይ በቅኔዎቹ ወጥ የሆነ ሐሳብ አይታይበትምና ፈላስፋ መባል የለበትም፤ ቅኔውም ፍልስፍና አይባልም ነው፡፡ የተዋነይ ሐሳብ ብሩህ እንዳለው በየቅኔው መሠረታዊ የሚባል ሐሳቡን እየቀየረ የሚመጣ ከሆነ፣ ትክክል ነው ቅኔው ፍልስፍና ለመባል መጀመሪያ ወጥ የሆነ ሐሳብ ሆኖ መገኘት አለበት፡፡
መጀመሪያ ብሩህ የጠቀሳቸው ሁለት የተለያዩና ‹‹እርስ በእርሳቸው የሚጣረሱ›› የተባሉ ቅኔዎችን እንመልከት፡፡
የአምን ወይገኒ
ኵሉ ዓለም በዘፈጠረ ለሊሁ፡፡
ብዙኃን እንዘ ይገንዩ ይስግዱ ቅድሜሁ፡፡
ለነጽሮ ዝኒ ከመ እስራኤል ይፍርሁ፡፡
ሙሴ ፈጠረ ፈጣሪሁ፡፡
ወፈጣሪ ፈጠረ ኪያሁ፡፡
(ትርጕም)
ብዙዎች እየተገዙ በፊቱ ይሰግዱ ዘንድ ዓለም ሁሉ ራሱ በፈጠረው ያምናል፤ ይገዛልም፡፡
ይህን ነገር ለማስተዋልም እስራኤል ይፈሩ ዘንድ ሙሴ ፈጣሪውን ፈጠረ፤ ፈጣሪም ሙሴን ፈጠረው፡፡  
ተቃራኒ ብሎ የጠቀሰው ቅኔ ደግሞ በአማርኛው እንደጠቀሰው
ሰው-ባዶ ሰው፣ ራቁት ሰው፤
በረዶ ለበረዶ፣መብረቅም ለመብረቅ ተገዥ እንዳለው፤
በኀጢአተኛው የሚፈርድበት፣
አምላክ በኢዮር (ሰማይ) ላይ መኖሩን ልቡናህ ሲያውቀው፣
የሕይወቱ ዓመት በፍጥነት ለሚያልቅ ለዚያው ለባዶ ሰው፣
አጥንቱ መቃብር ለሚወርድ ለዚህ ለራቁት ሰው፣
በወርቅ ለመገዛት ልብህ እንዴት ከጀለ፣ ነገ አፈር ለባሹ አምላክ እንዲሆነው፡፡
ነገር ግን፣ እኔ እንደተረዳሁት እነዚህ ሁለቱ ቅኔዎች የሚቃረኑ አይደሉም፡፡ ብሩህ በገጽ 13 የጠቀሰው ‹‹ሙሴ ፈጠረ ፈጣሪሁ፤ ወፈጣሪ ፈጠረ ኪያሁ›› የሚለው ቅኔና በገጽ 15 የጠቀሰው ‹‹ሰው ሁሉ ፈጣሪ (አምላክ) እንዳለ መካድ አይችልም›› የሚል ድምዳሜ ያለው ቅኔ የሚቃረን ሐሳብ የላቸውም፡፡
የመጀመሪያው ቅኔ ‹‹ፈጣሪ የለም›› አይልም። ‹‹ሙሴ ፈጣሪውን ፈጠረ›› ማለት ራሱ ሙሴ አምላክ የሚለውን ወይም ‹‹የደረሰበትን አመለከ›› የሚል ነው እንጂ አንድ ‹‹አምላክ የለም›› አይልም። የመጀመሪያው ቅኔ ዋና ሐሳብ እያንዳንዱ ሰው ፈጣሪን የሚረዳው በራሱ መንገድ ነው የሚል ነው፡፡ ለዚህም “የአምን ወይገኒ ኵሉ ዓለም በዘፈጠረ ለሊሁ” ባለው ይታወቃል፡፡ እያንዳንዱ ሰው ‹‹አምላክ ነው ብሎ ባሰበው ነገር ላይ ያምናል›› ማለት አንድ እውነተኛ አምላክ የለም ማለት አይደለም፡፡ ሙሴ የተጠቀሰው አንድን የታወቀ የእምነት መስመር ምሳሌ አድርጎ ለማሳየት ነው፡፡ ሁለተኛው ቅኔ ግን ‹‹አንድ አምላክ አለ፤ ይህም አምላክ መኖሩን ልቡናህ ያውቀዋል፤ ስለዚህ ለወርቅና ለብር ብለህ ለሰው አትገዛ›› የሚል ነው፡፡
በሌላ በኩል እነዚህ ቅኔዎች ተቃራኒ የሆኑ አቋሞችን የያዙ ቢሆን እንኳን ሁለቱም ቅኔዎች ሁለት የአስተሳሰብ መስመርን የሚገልጡ የተለያዩ ሰዎች ቅኔዎች እንጂ የአንድ ሰው ቅኔዎች ለመሆናቸው አፈ ታሪኩን ይዘን ከመከራከር ያለፈ ማስረጃ ማቅረብ አይቻልም፡፡ ራሱ ተዋነይ የተባለው ሰው ኢትዮጵያዊ ባለ ቅኔን የሚወክል የሆነ አፈ ታሪክ (ፈጠራ) እንጂ ታሪኩ የተረጋገጠ ሰው ላይሆን ይችላል፡፡
እኔ በሁለቱ ቅኔዎች ውስጥ ያየሁት ተቃርኖ፣ ሁለቱ ቅኔዎች የአንድ ሰው የተዋነይ ናቸው ባለ ሰው አእምሮ ውስጥ ያለን የአስተሳሰብ ተቃርኖ ነው፡፡ በቅኔዎች ውስጥ ተቃርኖ አለ ብሎ የሚያምነው ሰው ራሱ ቅኔዎች የአንድ ሰው ቢሆኑ እንኳን ዐሳባቸው እንደማይቃረን አለማስተዋሉን እንጂ በእርግጥም የተዋነይ ሁለት የሚቃረኑ ሐሳቦች አድርጌ አይደለም።
በቅኔ የትምህርት ሥርዐት ውስጥ አንድ ባለ ቅኔ እንዲህ አይነት ተቃርኖን የሚያስወግድባቸው የቅኔ ት/ቤት ሕጎች አሉ፡፡ በአንድ ሰው የሚታይ እንዲህ አይነት የተገለጠ የሐሳብ ተቃርኖ ይቅርና የዘዴ ተቃርኖ እንኳን ቢከሠት ምን ችግር እንዳለበት ትምህርቱ በራሱ ያስተምራል፡፡
ስለዚህ ቅኔዎች የተለያዩና የሚጣረሱ ሐሳቦችን ይዘዋል ቢባል እንኳን በተዋነይ ውስጥ ወጥ የሆነ አስተሳሰብ አለመኖሩን የሚያመለክቱ ሳይሆን ሁለት የተለያዩ ብሎም ብሩህ እንዳለው፣ እርስ በእርስ የሚጣረሱ የአስተሳሰብ መስመሮችን እንጂ የአንድን ባለ ቅኔ እርስ በእርስ የሚቃረኑ ሐሳቦች አድርጌ አላየውም፡፡
ስለዚህ፣ ቅኔን በተመለከተ ‹‹በፍልስፍና ፫›› የተነሡ መከራከሪያ ነጥቦችም ሆነ ድምዳሜው የግእዝ ቅኔን በተመለከተ ተገቢ ነው ብዬ አላስብም፡፡

 ለስምንት አመታት ወደኖረባትና ህገወጥ ስደተኛ ተብሎ ወደተመለሰባት እስራኤል በድጋሚ ለማቅናት በጉዞ ላይ የነበረው የኒጀሩ ስደተኛ ኢሳ ሙሀመድ፤ ለቀጣይ ጉዞ እረፍት ባደረገበት የቦሌ አውሮፕላን ማረፊያ ውስጥ በቁጥጥር ስር ከዋለበት ጊዜ አንስቶ ከ2 ወራት በላይ የስቃይ ኑሮን እየገፋ እንደሚገኝ ተዘግቧል፡፡
በኢትዮጵያ አየር መንገድ አውሮፕላን ተሳፍሮ ወደ እስራኤል ለመግባት በጉዞ ላይ የነበረውና በህዳር ወር መጀመሪያ ላይ ቦሌ አየር ማረፊያ ውስጥ ለትራንዚት ባረፈበት ወቅት በኢትዮጵያ ፖሊሶችና በእስራኤል መንግስት ተወካዮች ትብብር ህገወጥ ስደተኛ ነህ ተብሎ በቁጥጥር ስር የዋለው ኢሳ መሀሙድ፣ ከአየር ማረፊያው ሰራተኞች የሚሰጠውን ምግብ እየተመገበና ወንበሮች ላይ እያደረ ከሁለት ወራት በላይ የስቃይ ኑሮን በመግፋት ላይ እንደሚገኝ ግሎባል ቮይስስ ዘግቧል፡፡
ኢሣ ሙሀመድ ባለፈው የፈረንጆች ዓመት 2008 ሁለት ጊዜ ከእስራኤል መባረሩን ይናገራል። በመጀመሪያው ተባርሮ አገሩ ኒጀር ሲመለስ የእስራኤል ህጋዊ የጉዞ ሰነድ ስለነበረው፣ ወደ እስራኤል ዳግም ተመልሶ ተጓዘ፡፡ እስራኤል ሲደርስ የጉዞ ሰነዱን ነጥቀው ወደ አገሩ መለሱት፡፡ አገሩ ሲገባ ኒጀርነቱን ወይም እስራኤልነቱን የሚያረጋግጥ ህጋዊ የጉዞ ሰነድ ማቅረብ አልቻለም፡፡ ለ8 ቀናት በቁጥጥር ስር ከዋለ በኋላ በኢትዮጵያ በኩል፣በኢትዮጵያ አየር መንገድ ወደ እስራኤል እንዲመለስ ተደረገ፡፡ ቦሌ ዓለማቀፍ አየር መንገድ ሲደርስ ግን የኢትዮጵያ ባለሥልጣናት ከእስራኤል መንግስት ጋር በመተባበር ወደ እስራኤል ተሳፍሮ እንዳይጓዝ አገዱት፡፡
የ24 አመቱ ኢሣ ሙሀመድ ምንም እንኳን በኢትዮጵያ ፖሊስ ባይታሰርም የሚሄድበት በማጣቱ እስካሁንም በአየር ማረፊያው ውስጥ እንደሚገኝ የጠቆመው ዘገባው፤ስደተኛው በአዲስ አበባ የሚገኘው የኒጀር ኢምባሲ ድጋፍ እንዲያደርግለት ቢጠይቅም የአገሪቱ ዜጋ መሆኑን የሚያረጋግጥ ህጋዊ ሰነድ ባለመያዙ ሊሳካለት እንዳልቻለ ገልጧል፡፡

Page 7 of 421