Administrator

Administrator

 ለጋዜጠኞች መብት ጥበቃ የሚሟገተው አርቲክል 19 የተሰኘው ዓለማቀፍ ተቋም፤ በኢትዮጵያ ከ20 በላይ ጋዜጠኞችና የሚዲያ ባለሙያዎች መታሰራቸው በእጅጉ እንዳሳሰበው ጠቁሞ፤ በእስር ላይ የሚገኙት ጋዜጠኞችና የሚዲያ ባለሙያዎች በአስቸኳይ እንዲፈቱ መንግስትን ጠይቋል፡፡
መንግስት ለመረጃና ሚዲያ ነፃነት ያለውን ቁርጠኝነት ጋዜጠኞቹን በአስቸኳይ በመፍታት እንዲያረጋግጥና የሚዲያ ሰዎችን ከማዋከብ እንዲቆጠብ አርቲክል 19 ጥሪውን አቅርቧል፡፡      
መንግስት ከሰሞኑ በተለያዩ የመገናኛ ብዙሃን ላይ የሚሰሩ ጋዜጠኞችን ህግ ከማስከበር እንቅስቃሴ ጋር በተያያዘ በቁጥጥር ስር ማድረጉን ተከትሎ ጉዳዩን በቅርበት እየተከታተለ እንደሚገኝ የጠቆመው የኢትዮጵያ መገናኛ ብዙሃን ምክር ቤት በበኩሉ፤ መንግስት በቁጥጥር ስር ካደረጋቸው ጋዜጠኞች መካከል አሁንም ፍርድ ቤት ያልቀረቡና የታሰሩበት ቦታ የማይታወቁ ጋዜጠኞች መኖራቸው እንዳሳሰበው ባወጣው መግለጫ አስታውቋል።
በቅርቡ የፀደቀውና ተግባራዊ እየተደረገ ያለው የመገናኛ ብዙሃን አዋጅም ሆነ የኢትዮጵያ የወንጀል ሕግ፤ ጋዜጠኞች ከስራቸው ጋር በተያያዘ ከፍርድ ቤት መደበኛ ክስ በፊት እንዳይታሰሩ ይከለክላል ያለው ም/ቤቱ፤ ከጋዜጠኝነት ስራቸው ጋር በተያያዘ የፈጸሙት የህግ ጥሰትም ሆነ የስነ-ምግባር ግድፈት ካለ በመገናኛ ብዙሃን ፖሊሲውም ሆነ በአዋጁ እውቅና ለተሰጠው የእርስ በእርስ ቁጥጥር ስርዓት ተግባራዊ ማድረጊያ አማራጭ ዘዴ ሊቀርቡና ሊዳኙ ይገባል እንጂ ጋዜጠኞችን አስሮ የምርመራ ጊዜ መጠየቅ በህገ መንግስቱ እውቅና ያገኘውን ሀሳብን በነጻነት የመግለጽ መብትን የሚጋፋ ነው፤ ብሏል፡፡
ጋዜጠኞች በሰሯቸው ስራዎች ሃላፊነት መውሰድ እንዳለባቸውና መጠየቅ እንደሚገባቸው እንደሚያምን የጠቆመው ምክር ቤቱ፤ ሆኖም ከህገ- መንግስት ጀምሮ እውቅና ያገኘው ሃሳብን በነጻነት የመግለጽ መብትን እንዳይጋፋ ህግና ስርአትን በተከተለ መልኩ እንዲሆን አሳስቧል፡፡
በተመሳሳይ የመብቶች ዴሞክራሲ ዕድገት ማዕከል (ካርድ) እና 7 የተለያዩ ማህበራት ሰሞኑን ባወጡት የጋራ መግለጫ፤ በኢትዮጵያ በጋዜጠኞች ላይ የዘፈቀደ እስር እየተፈፀመ መሆኑን በመጠቆም፤ ድርጊቱን አውግዘዋል፡፡
 ባለፉት ሁለት ሳምንታት 18 ጋዜጠኞችና የመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎች በድንገተኛ ዘመቻ መታሰራቸውን የጠቀሱት ማህበራቱ፤ ጋዜጠኞች የህግ መተላለፍ ከተገኘባቸው እንደ ማንኛውም ዜጋ በፍትሃዊ የህግ ሂደት ተጠያቂ ሊሆኑ ይገባል ብለዋል። ነገር ግን በየጊዜው የሚደረጉ የጋዜጠኞች እስር በተደጋጋሚ ከህግ አግባብ ውጭ እየተፈጸሙ ነው ሲሉ ተችተዋል።
ይህ የህግ አግባብን ያልተከተለ አሰራር ለህግ የበላይነት፣ ለሚዲያ ነፃነት፣ ለጋዜጠኞች ደህንነትና ለኢትዮጵያ ሰላምና መረጋጋት አደጋ የሚጋርጥ በመሆኑ አጥብቀን እናወግዛለን ያሉት ማህበራቱ፤ በእስር ላይ የሚገኙ ጋዜጠኞችና የመገናኛ ብዙሃን ባለሙያዎች በአስቸኳይ ከእስር ተለቀው የህግ የበላይነት እንዲከበር ጥሪ አቅርበዋል።


              በፖሊስ ጣቢያ በጠያቂ ቤተሰቦቹ ፊት በፀጥታ ሃይሎች ድብደባ የተፈፀመበትን የጋዜጠኛ ተመስገን ደሳለኝ ጉዳይ ኢሠመጉ በቅርበት እየተከታተለው መሆኑን ገልጿል።
ጋዜጠኛ ተመስገን ደሳለኝ ታስሮ በሚገኝበት አዲስ አበባ ሶስተኛ ፖሊስ ጣቢያ ከትላንት በስቲያ ግንቦት 25 ከቤተሰቦቹ  ጋር እየተነጋገረ ባለበት ወቅት በሁለት ፖሊሶች መደብደቡን ወንድሙ ታሪኩ ደሳለኝ አስታውቋል፡፡
ሃሙስ ረፋድ ላይ ተመስገንን ለመጠየቅ ወደ ፖሊስ ጣቢያው ማምራቱን፣ በወቅቱም በመካከላቸው ባለው ከ10 ሜትር የበለጠ ርቀት የተነሳና ተመስገን ከዚህ ቀደም በእስር ላይ ሳለ ባጋጠመው የጆሮ ህመም ምክንያት መደማመጥ እንዳቃታቸው የሚናገረው ታሪኩ፤ ፖሊሶቹን “ትንሽ ቀረብ ብሎ ቢያወራኝ” ብሎ በሚያስፈቅድበት ወቅት ፖሊሶቹ ወደ ድብደባ መግባታቸውን ይገልጻል፡፡
ተመስገን ፖሊሶቹን ለማግባባት ቢሞክርም ፖሊሶቹ ከተጠያቂ እስረኞች መሃል ጎትተው በማውጣት በቦክስና በጫማ ጥፊ ለሁለት እንደደበደቡት ታሪኩ ያስረዳል፡፡
ይህ ድርጊት ሲፈፀም የሌሎች እስረኞች መታዘባቸውን የሚናገረው ታሪኩ፤ “ከጥቂት ጊዜ በኋላ በቢሮ ውስጥ ተመስገንን ባገኘነው ወቅት የግራ አይኑ ስር አብጦ፣ የለበሰው ቲ-ሸርት ተቀዶ ነበር” ብሏል፡፡
በተመስገን ላይ የተፈፀመውን ድብደባ ለማጣራና ጉዳዩን በቅርበት ለመከታተል አንድ የምርመራ ባልደረባውን ወደ ፖሊስ ጣቢያው ልኮ እንደነበር ያመለከተው ኢሰመጉ፤ ነገር ግን ስለሁኔታው በቂ መረጃ ከተደበዳቢው ጋዜጠኛ እንዳያገኝ ፖሊሶች ክልከላ ማድረጋቸውን አስታውቋል፡፡
ጋዜጠኛ ተመስገን ለኢሠመጉ ባልደረባ “ችግር ደርሶብኛል” ብሎ ዝርዝር ሁኔታውን  መናገር ሲጀምር ፖሊሶች በሃይል አቋርጠውት ወደ እስር ክፍሉ  እንደመለሱት አዲስ አድማስ ያነጋገራቸው ወደ ፖሊስ ጣቢያው ተልከው የነበሩት የኢሠመጉ ባልደረባ አስረድተዋል፡፡
ይሁን እንጂ የጋዜጠኛ ተመስገን ደሣለኝ የድብደባ ሁኔታ ኢሰመጉ በጥብቅና በትኩረት እንደሚከታተለው ተጨማሪ ማጣራትም እንደሚያደርግ የጠቆሙት የተቋሙ ባልደረባ፤ በእስረኛው ላይ  ከህግ አግባብ ውጪ ድብደባ የፈፀሙ የፀጥታ ሃይሎችም በህግ ተጠያቂ ሊሆኑ እንደሚገባ ገልፀዋል።
በጋዜጠኛው ላይ ከተፈፀመው ድብደባ  በኋላ ህክምና አግኝቶ እንደሆነ ከአዲስ አድማስ የተጠየቀው ታሪኩ ደሳለኝ፤ አይኑ ላይ በግልፅ የሚታይ የድብደባ ምልክት መኖሩንና ህክምናም እንዳላገኘ ተናግሯል፡፡

ኢትዮ ቴሌኮም ዲጂታል ኢትዮጵያን ዕውን ለማድረግ ብሎም የነገ ሃገር ተረካቢ ዜጎችን በዕውቀት ለማነጽ የሚደረገውን ሁለገብ ሀገራዊ ጥረት ለማገዝ፣ በተለያዩ የሃገራችን ክፍሎች በተመረጡ 66 የመንግሥት ሁለተኛ ደረጃ ት/ቤቶች ኮምፒውተሮች፣ ልዩ ልዩ የትምህርት ቤት መገልገያ መሳሪያዎችንና ከፍተኛ ፍጥነት ያለው መደበኛ የብሮድባንድ ኢንተርኔት አገልግሎት በማሟላት ያቋቋማቸውን የዲጂታል መማሪያ ማዕከላት (digital learning centers) በዛሬው እለት አስመርቋል፡፡
ኩባንያው በመላ አገሪቱ ለሚገኙ 66 ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቶች ከ45.48 ሚሊየን ብር በላይ ወጪ በማድረግ 1 ,386 ዴስክቶፕ ኮምፒውተሮችን፣ 1,386 ጠረጴዛዎችና ወንበሮችን፣ የትምህርት ቤት መገልገያ መሳሪያዎችን በማሟላት የዲጂታል የመማሪያ ማዕከሎቹን ያቋቋመ ሲሆን በዚህም ከ140, 596 በላይ ተማሪዎች ተጠቃሚ ይሆናሉ ተብሏል፡፡
ከእነዚህ 66 ሁለተኛ ደረጃ ትምህርት ቤቶች መካከል 18 ትምህርት ቤቶች በአዲስ አበባ፣ ቀሪዎቹ 48 ትምህርት ቤቶች ደግሞ በክልሎች የሚገኙ ሲሆን የተጠቃሚ ትምህርት ቤቶቹ የተመረጡት በአዲስ አበባና ክልል ትምህርት ቢሮዎች ከኢትዮ ቴሌኮም የሪጅንና የዞን ጽ/ቤቶች ጋር በመተባበር መሆኑ ታውቋል፡፡

   የመጽሐፉ አርእስት፡- ሆህያተ ጥበብ፡-
                                ለጸሓፍያን፣ ለተርጓምያንና ለአርታዕያን
                                ደራሲ፡- ዶ/ር ተስፋዬ ሮበሌ
                                የታተመበት ዓመት፡- 2022 ዓ.ም
                                የገጽ ብዛት፡- 210+፰
                                አሳታሚ፡- ተስፋ ዐቃብያነ ክርስትና ማኅበር
                               ተመልካች፡- ናይእግዚ ኅሩይ



                 ‹የዐማርኛ ፊደል ገበታ ተመሳሳይ (አንድ ዐይነት) ድምፅ ያላቸውን ፊደሎቹን ይዞ መቀጠል አለበት›፣ ‹የለም ልናስወግዳቸው ነው የሚገባው›፣ የሚሉት አሳቦች ከኹለት ትውልድ በላይ ምሁራንን ሲያከራክር ኖሯል፡፡ እነዚኽን ባለአንድ ዐይነት ድምፅ ሞክሼ ፊደሎች ይዘን መቀጠል ብቻ ሳይኾን፣ በየትኞቹ ቃሎች ላይ እንደሚገቡም ጠንቅቀን ማወቅ አለብን የሚለውን ተሟጋች ወገን ደግፈው ዶ/ር ተስፋዬ ሮበሌ መጽሐፍ አሳትመዋል፡፡ እኔ የዚኽ መጽሐፍ ተመልካችም እንደ ባለሙያ ሳይኾን፣ ስለ ጕዳዩ የሚቀርቡትን ክርክሮች በግል ተነሣሽነት ሲያጤን እንደኖረ ሰው ስለ መጽሐፉ የተመለከትኹትን ለማጋራት እሞክራለኹ፡፡
ደራሲው በገጽ [፭]
‹‹የይዘትም ሆነ የአቀራረብ ስሕተትም ሆነ ግድፈት ቢስተዋል፣ የችግሩ ሙሉ ተወቃሽ እኔው ብቻ መሆኔ ይታወቅ፡፡ ሐያስያን ዐደራ፣ ወደ እኔ ብቻ አነጣጥሩ›› ብለዋልና፣ ደራሲውን ‹ይበሉ እንግዲኽ፣ ለሒስ ባይበቃም፣ ምልከታዬን ይዩልኝ› እላቸዋለኹ፡፡
ከመጽሐፉ ጥሩ ጎኖች ልነሣ። የመጀመሪያው የሽፋን ሥዕሉ ነው። ከመጽሐፉ ጭብጥ ጋር የሚስማማ፣ ዐይነ ግቡ ሥዕል ነው፡፡ መጽሐፉን የራስ ለማድረግ ይጋብዛል፡፡ ሌላው ጥሩ ጎን፣ የደራሲው መልካም ቅናት ነው፡፡ ርግጥ በኔ ምልከታ የደራሲው መልካም ቅናት አንፀባራቂ እንዳይኾን ያጠለሹ አንዳንድ ችግሮች መጠረግ ይኖርባቸዋል፡፡
ምናልባትም እንደተጨማሪ መልካም ጎን ሊጠቀስ የሚችለው፣ መጽሐፍ ጽፎ፣ አዘገጃጅቶ የማሳተምን ከባድ ጕዞ መከወናቸው ነው፡፡
ባጠቃላይ ምልከታዬ፣ መጽሐፉ ቢያንስ ዐሥር የስሕተት ዐይነቶች የሚገኙበት ስለመሰለኝ፣ በየአርእስታቸው ልዘርዝራቸውና የመጽሐፉ አንባቢዎችም፣ ደራሲውም ያመኑበትን ይቀበሉ፡፡
፩. አርእስት
የመጽሐፉ ችግር ከአርእስቱ ይጀምራል፡፡ ‹‹ሆህያተ ጥበብ›› ምን ማለት ነው? ‹የጥበብ ሆህያት› ማለት ነው። ርግጠኛ ነኝ ደራሲው ማለት የፈለጉት ‹የሆህያት [አጻጻፍ] ጥበብ› ነው፡፡ የግእዙን አካሄድ የሳቱ ይመስለኛል፡፡ ይኹንና፣ ይህን ለመረዳት በቂ የግእዝ ዕውቀት እንዳላቸው ከሌሎች የ‹ፌስ ቡክ› መጣጥፎቻቸው አስተውያለኹ፡፡
ለምሳሌ፡- ‹አብያተ ክርስቲያን› ምን ማለት ነው? ‹የክርስቲያን ቤቶች› ማለት ነው። ከግእዝ በተዋሰው በዚኽ የማዛረፍ ሥልት ዐማርኛ በርካታ ስያሜዎችን ይጠቀማል (አብያተ መጻሕፍት፤ ሕገ መንግሥት…)። ሌላ ምሳሌ፡- ‹ጥበበ ሰሎሞን› ስንል ‹የሰሎሞን ጥበብ› ማለታችን ነው፡፡ እነዚኽን ምሳሌዎች ያቀረብኹት ደራሲው በአርእስት አጻጻፋቸው መሳሳታቸውን በግልጽ ለማሳየት ነው፡፡
እና ደራሲው፣ ‹ለማለት የፈለግኹት የጥበብ ሆህያት ነው› ካሉ ደግሞ፣ ከመጽሐፉ ጭብጥ ጋር የማይገናኝ ይኾናል፡፡ ስለዚኽ፣ መጻፍ የነበረበት ‹ጥበበ ሆህያት› ተብሎ ነበር፡፡
በማውጫው ገጽ ለምዕራፍ አንድ የሰጡት ስያሜ ‹‹ሆህተ ጥበብ›› ይሰኛል፡፡ ‹ሆህያተ ጥበብ› ለማለት የፈለጉ ይመስለኛል። ወይስ ‹የጥበብ በር (መግቢያ)› የሚል ትርጕም ፈልገው ኖሯል? ያ ደግሞ የሚጻፈው በ‹ኀውት ኀ› ‹ኆኅተ ጥበብ› ተብሎ ነው፡፡ ስለ ፊደል ተጨንቀው ባዘጋጁት መጽሐፍ እንዲኽ ያለ ስሕተት ሳገኝ፣ ደራሲው በርግጥ ምን ለማለት ነው የፈለጉት እያልኹ እታወካለኹ፡፡
በነገራችን ላይ የመጽሐፍ ወይም የጽሑፍ ስያሜ ‹አርእስት› እንጂ ‹ርእስ› እንደማይባል ለአንባቢዎቼ ማስታወስ ሻለኹ፡፡
፪. የፊደል ግድፈትና ልውጠት
ምንም እንኳ ከብዙ መጽሐፎች ጋር ሲተያይ የዶ/ር ተስፋዬ መጽሐፍ በመልካም ታርሞ ቢታተምም፣ ስለ ቋንቋ ሊያውም ስለ ፊደል የሚያወራ መጽሐፍ ከአንድና ኹለት በላይ የትየባ ስሕተት ሊገኝበት ባልተገባ ነበር። ‹‹ምክንያትና ተምኔት›› ብለው በሰየሙት መግቢያቸው ላይ፣ ‹‹‹ሰው ሆኖ አይስት እንጨት ሆኖ አይጥስ የለም››› የሚለውን አባባል ጠቅሰው ሥራቸው ፍጹም አለመኾኑን ነግረውናል፡፡ እኔም ፍጽምናን ባልጠብቅም፣ ስሕተታቸው ግን በዐይነትም በቊጥርም በዛ፡፡
የፊደል ግድፈት ያልኋቸው፡- ሀ. መጻፍ ሲገባቸው የተረሱ ፊደሎችን (ለምሳሌ፣ በገጽ 13 ‹የደበበ› ለማለት ‹‹ደበበ››፣ በገጽ 41 ‹ሆህያትን› ለማለት ‹‹ሆያትን›› ወዘተ)፣ ለ. እንደ ዐረም ያለቦታቸው የገቡ ፊደሎችን (ለምሳሌ፣ በገጽ 46 ‹መጽሐፋቸው› ለማለት ‹‹በመጽሐፋቸው››፣ በገጽ 56 ‹ግእዝ› ለማለት ‹የግእዝ› ወዘተ) እና ሐ. በተሳሳተ ፊደል የተተኩ ፊደሎችን (ለምሳሌ፣ በገጽ 4 ‹አስተማሪዬ› ለማለት ‹‹አስተማርዬ››፣ በገጽ 9 ‹ጸሓፌ ተውኔቶች› ለማለት ‹‹ጸሓፊ ተውኔቶች፣ በገጽ 21 ‹ኮሌጅ› ለማለት ‹‹ኮሎጅ››፣ በገጽ 59 ‹በወጉ› ለማለት ‹‹በወጕ››) ነው፡፡
‹ሞክሼ ሆህያት በአግባቡ መጻፍ አለባቸው› የሚል ክርክር አንግቦ የተነሣ መጽሐፍ፣ ቢያንስ በዚኽ እንኳ ስሕተት ሊገኝበት አይገባም ብዬ እሞግታለኹ፡፡ ለምሳሌ፣ በገጽ 19 የግርጌ ማስታወሻ ኹለት ጊዜ በ‹ዐዳዲስ› ፈንታ ‹‹አዳዲስ›› ብለው ጽፈዋል፡፡ ሌሎችም ብዙ አሉ፡፡ ‹የሚቈይ› ለማለት ‹‹የሚቆይ›› (ገጽ 15)፣ ‹ለማሥረጽ› ለማለት ‹‹ለማስረጽ›› (ገጽ 17)፣ ‹በዐጪሩ› ለማለት ‹‹በአጭሩ›› (ገጽ 45፤ በርግጥ ‹ዐጭር›ም ተቀባይነት አለው) ወዘተ። እነዚኽን ስሕተቶች በ‹ፊደል ልውጠት› ሥር አካትታቸዋለኹ፡፡
አንዳንድ ቃሎች በመነሻቸው እንደ ‹ረ›ና ‹ሰ› ያሉ ድምፆች ሲኖሯቸው፣ ‹እ› በሚል ድምፅ እንድንነሣ ግድ የሚለን የድምፅ አፈጣጠር ሕግ አለ፡፡ ለምሳሌ፣ ‹ርሱ› ለማለት ‹እርሱ› እንላለን፤ ‹ስፖርት› ለማለት ‹እስፖርት› እንላለን፡፡ ሙያዊ ትንታኔውን እዚኽ ማቅረብ ባልችልም፣ ፕሮፌሰር ባየ በመጽሐፋቸው ‹‹ስርገት›› በሚል ንዑስ አርእስት ያብራሩትን መመልከት ይቻላል (ባየ ይማም፣ የአማርኛ ሰዋስው - የተሻሻለ ሁለተኛ እትም (አሳታሚ ያልተጠቀሰ፡- አዲስ አበባ፣ 2000 [ዓ.ም])፣ 59-65፡፡)፡፡
ስለዚኽ፣ በምንጽፍበት ወቅት የንግግር ጠባይ ተጽዕኖ እንዳያደርግብን መጠንቀቅ ያስፈልጋል፡፡ ለምሳሌ፣ በገጽ 21 ‹ርባታቸውንም› ለማለት ‹‹እርባታቸውንም›› ብለዋል፡፡
፫. የጥቅስ አወሳሰድ
በዚኽ ሥር የመደብኋቸው ስሕተቶች የሚከተሉት ናቸው፡፡
ሕጋዊ ስሞችን በሕገ ወጥነት ማስተካከል፡፡ ግለሰብም ኾነ ተቋም ‹ስሜ ነው› ብሎ ያስመዘገበውን እንዳለ ወስደን እንጠቀማለን እንጂ አንዲት ፊደልም ትኹን አንዲት ጭረት የመለወጥ ሥልጣን የለንም። ለምሳሌ፣ ‹አዲስ አበባ› ትክክለኛ አጻጻፉ ‹ዐዲስ አበባ› መኾኑን የደስታ ተክለ ወልድ መዝገበ ቃላት ያስተምረናል፡፡ ዶ/ር ተስፋዬም፣ እኔም ትምህርቱን ተቀብለን አስተካክለን ለመጻፍ ወስነናል፡፡ ይኹንና፣ የ‹አዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ›ን ስያሜ ግን ‹አ›ን በ‹ዐ› ለውጠን ‹ዐዲስ አበባ ዩኒቨርሲቲ› ብለን መጻፍ አንችልም፡፡ ይህ ተቋም በሕግ የተመዘገበና የሰውነት ሥልጣን/መብት ያለው በመኾኑ፣ ‹ስሜ እንዲኽ ነው› የማለት መብቱን ያለመቀበል መብት የለንም። ዶ/ሩ እንዲኽ ያለ ስሕተት በተደጋጋሚ ፈጽመዋል፡፡ ሌላ ምሳሌ ለማቅረብ፣ ደራሲ ሀዲስ አለማየሁ ስማቸውን የሚጽፉበትንና ያሳተሙበትን ፊደል ለውጦ (ዶ/ር ተስፋዬ እንደመሰላቸው አስተካክለው) ማተም ‹‹እኔ ዐውቅልኻለኹ›› ማለትም አይደል?
ዶ/ር ተስፋዬ፣ የሚጠቅሷቸውን ምንጮች ኹሉ በትክክል ይጠቅሳሉ ብዬ ለማመን አንዳችም ምክንያት ስላሳጡኝ ራሴው ኹሉንም ለመፈተሽ ተገድጃለኹ። እስቲ አኹን ያንድን መጽሐፍ ስያሜ በትክክል መገልበጥ አዳጋች የሚኾነው ለምንድን ነው? በገጽ 5፣ በ7ኛው የግርጌ ማስታወሻ የፕሮፌሰር አምሳሉን መጽሐፍ የጠቀሱበት መንገድ፡- ሀ. የፊደል ግድፈት፣ ለ. የሥርዐተ ነጥብ ስሕተትና ሐ. የ‹ገንዘብ› አመልካቿ ‹የ› አላስፈላጊ አገባብ ይታዩበታል፡፡ ስሕተቶቹን በየአርእስታቸው ገልጫለኹ፡፡
የሌላ ሰው ሥራ ሲጠቀስ በቀጥታ እንደተጻፈው እንጠቅሳለን እንጂ ማሻሻያ አናደርግም፡፡ በመደበኛው የትምህርት ዓለም እንዲኽ ያለው ጕዳይ ‹F› እንደሚያሰጥ እንኳን ዶ/ር ተስፋዬ እኔም ዐውቃለኹ፡፡ ደግሞም ራሳቸው እንኳ ከፍቅር እስከ መቃብር መጽሐፍ ሲጠቅሱ እንዲኽ ብለዋል፡- ‹‹የሆሄና የሥርዐተ ነጥብ ስሕተቱን ሳላስተካክል፣ እሳቸው በጻፉበት መንገድ ዐቅርቤዋለሁ›› (ገጽ 50)፡፡ እንዲኽ ያለ ማሳሰቢያ መስጠታቸው ተገቢ የሚኾነው፣ የአጠቃቀስን ሥርዐት የማያውቅ አንባቢ፣ ‹ዶ/ሩ አሳስተው ገለበጡ› ብሎ እንዳይከሳቸው ስለሚረዳ ነው፡፡
ከገጽ 25-26 የሀዲስ አለማየሁን ሥራ ሲጠቅሱ ግን የትየለሌ ስሕተት ሠርተዋል፤ ቢያንስ 34 ስሕተቶች ናቸው፤ ማወቅ ከፈለጋችኹ። ፊደል ይለውጣሉ፣ ፊደል ያሳስታሉ፣ ሥርዐተ ነጥብ ይለውጣሉ/ያስገባሉ፣ አንቀጽ መለያውን ያስወግዳሉ፣ ደግሞም ያልጨመሩትን ክፍት ቦታ ይጨምራሉ፡፡
ጥቅም ላይ የዋሉ የመጽሐፍ ቅዱስ ጥቅሶች ከየትኛው የመጽሐፍ ቅዱስ ትርጕም እንደተወሰዱ አልተጠቀሰም፡፡ ለምሳሌ፣ ገጽ 39፡፡ ይህ ወቀሳ የጠቀሱትን የግሪክ መጽሐፍ ቅዱስም ይጨምራል፡፡
፬. ተሳቢ አመልካቿ ‹ን›
በዐማርኛ ሰዋስው እንደ ‹ን› መከራውን ያየ እንደሌለ በዐሥር ጣቴ ፈርማለኹ። ከ1983 ዓ.ም ወዲኽ በታተሙ ሥራዎች ላይ የማደርገው ቅኝት ካስገነዘበኝ ጕዳዮች አንዱ ይቺ መከረኛ ‹ን› ጕስቊልናዋ እየባሰ መምጣቱን ነው። ጋዜጦችና መጽሔቶችማ ቅንጣትም ግድ ያላቸው አይመስለኝም፡፡ ‹የሞት መድኀኒት ነው ፈልገኽ አምጣ› ብባል እንኳ በዚኽ ረገድ ንጹሕ ኅትመት ማግኘት መቻሌ ያጠራጥረኛል (አላገኝም!)፡፡
ደራሲው ከዐማርኛ በተጨማሪ ቢያንስ ሦስት ቋንቋዎች እንደተማሩና ግእዝንም በራሳቸው ተነሣሽነት በግላቸው እንደሚያጠኑ ዐውቃለኹ (በማኅበራዊ ‹ሚዲያ› ከምከተላቸው ጥቂት ሰዎች አንዱ ናቸውና)፡፡ በቋንቋዎች ጥናት ውስጥ ተሳቢንና ሳቢን፣ ተደራጊንና አድራጊን (ደራጊን) የሚለዩ የሰዋስው ሕጎችን ማጥናት ቀላል አይደለም፡፡ ዐማርኛም ከዚኽ ነጻ ባለመኾኑ፣ አፋቸውን የፈቱበትና እንጀራቸውን የሚያበስሉበት ጸሓፊዎች ሳይቀሩ የሚሠሩት ስሕተት ቆርቆሮ ሲቧጠጥ የሚሰጠውን ስሜት ይፈጥርብኛል፡፡
መቼም በዚኽ የምልከታ መጣጥፍ ስለ ‹ን› አገባብ ትንታኔ እንድሰጥ አይጠበቅብኝም፡፡ ጥቂት ግን ከመጽሐፉ ችግሮችን እየነቀስኹ ላሳይ፡፡
በገጽ 12፣ የግርጌ ማስታወሻ 14፣ ‹‹ማደሪያዬን ከእግዚአብሔር ከዋክብት በላይ አደርጋለሁ ያለው ሰይጣን፣ አምላክ በትዕቢቱ መጠን ቊልቊል አምዘግዝጎ ወርውሮታል›› በሚለው ዐረፍተ ነገር ውስጥ፣ ሀ. ‹‹ወርውሮታል›› ሳቢ ግስ በመኾኑ፣ ለ. ‹‹ሰይጣን›› የታወቀ (እሙር) በመኾኑ ‹‹ያለው›› የሚለው ቃል የግድ ‹ን›ን መውሰድ ይኖርበታል፡፡
በገጽ 20፣ የግርጌ ማስታወሻ 30፣ ‹‹ስለ ቋንቋው ያለን ዕውቀት፣ ቢያንስ የፉከራችን ያህል እንዳልሆነ ልቡናችን ያውቀዋል›› በሚለው ሐረግ ውስጥ ‹‹የፉከራችን›› የግድ ‹ን›ን መውሰድ ይኖርበታል፡፡
በገጽ 22፣ ‹‹ትልቁ የዐማርኛ ሊቅ ደስታ ተክለ ወልድ፣ ኢትዮጵያውያን ለቋንቋቸው ትኵረት እንዲሰጡ በመከሩትን ማነቃቂያ ግጥም እናጠቃልል›› በሚለው ዐረፍተ ነገር ውስጥ ‹በመከሩት› ላይ ‹ን› የገባችው በምን አግባብ ነው? ፈጽሞ ስሕተት ነው፡፡ ደግሞም ‹በመከሩበት› ተብሎ ሊስተካከልም ይገባል፡፡ በሌላ በኩል፣ ግሱን ከተደራጊነት ወደ አድራጊነትና ሳቢነት ቀይረን እንዲኽ ልንጽፈውም እንችላለን፡- ‹… ትኵረት እንዲሰጡ የመከሩበትን ማነቃቂያ ግጥም በመጥቀስ እናጠቃልል›፡፡
በዚኽ ዐይነት የተሠሩ በርካታ ስሕተተቶች በመጽሐፉ ውስጥ ይገኛሉ። ‹ን› እንደምን ባሉ ሰዋስዋዊ ሕጎች ጥቅም ላይ እንደምትውል ለመረዳት የፕሮፌሰር ባየን ጨምሮ በርካታ ሥራዎች በይነ መረብ ላይ ይገኛሉ፡፡ ርግጥ ብዙ ጥናታዊ ሥራዎች የሚገኙት በእንግሊዝኛ ስለኾነ፣ ጥናቱ ኹሌም አይቀልም፡፡ ስለ ቋንቋ መጽሐፍ የሚጽፍ ሰው ግን መሠረታዊ የኾነ ዕውቀት እንዲኖረው ይጠበቃል፡፡
፭. ኢወጥ አጻጻፍ
በአንድ በኩል የሆህያት አጠቃቀማችን ሊስተካከል እንደሚገባ እየወተወቱ፣ በሌላ በኩል ራሳቸው ደራሲው ሆህያቱን ሙሉ ለሙሉ በትክክል አይገለገሉባቸውም፡፡ ደራሲው በቀጥታና በተዘዋዋሪ እንደነገሩን፣ የሆህያት አገባብን በተመለከተ የሚከተሉት ደስታ ተክለ ወልድ ያዘጋጁትን መዝገበ ቃላት ቢኾንም፣ እየመረጡ የሚተዉኣቸው ሆህያት ግን አሉ። ለምሳሌ፣ ‹ኸ›ና ዝርያዋን ሙሉ ለሙሉ አይጠቀሙም፡፡
ለምን ይህን ማድረግ እንደመረጡ ምክንያታቸውን ቢያስረዱን ለመቀበል ወይም ለመሞገት ያስችለኝ ነበር፡፡ ለጊዜው ግን ስሕተትነቱን መናገር እችላለኹ፡፡
ዶ/ር ተስፋዬ፣ ፊደሎቻችንን እንዳሉ ጠብቀን ማቈየት አለብን በማለት በተደጋጋሚ እየሞገቱና ‹ፊደሎቻችን መቀነስ አለባቸው› በማለት የሚከራከሩትን እየነቀፉ ጽፈዋል፡፡ ሙግታቸውን እቀበላለኹ፡፡ ሄደው ሄደው ግን ገጽ 127 ሲደርሱ (ጠላታችኹ ክው ይበል) በድንጋጤ አፌን አስከፈቱኝ፡፡ እየቀፈፈኝም ቢኾን የጻፉት ይህ ነው፡- ‹‹ከዚህ አንጻር የ ‹ኀ› ዝርያ ያላቸው ዋሕደ ድምፅ ፊደላት፣ ጠቀሜታ የላቸውም ማለት ነው (ቢያንስ ይህ መጽሐፍ አይመለከታቸውም)››። ምክንያታቸውን ከፍ ብለው ሲያስቀምጡ፡- ‹‹ኁኍ፣ ኆኈ መካከል ልዩነት ያላቸው ቃላት፣ በጕልኅ ተመዝግበው አላየንም፤ ቢያንስ እኔ አላውቅም፡፡ ይህ ደግሞ በ‹ኈ› ጓዝ አንጻር የምንደክመው አንዳችም ድካም (ምርምር) እንደሌለ አብሣሪ ነው›› ብለዋል። ስለማያውቁት ጕዳይ መጽሐፍ ባይጽፉና እንዳከበርኋቸው ቢቈዩልኝ እመርጥ ነበር፡፡ ‹‹እኔ አላውቅም›› ካሉ ለማወቅ መድከምና ምርምር ማድረግ እንጂ፣ ‹እንኳን ድካም ቀረልኝ፤ የምሥራች› ይባላል? እና፣ እነዚኽን አራት ፊደሎች በሣጥን አኑረው ሲያበቁ በትልቅ ‹X› ይሰርዟቸዋል፡፡
ይበልጥ የገረመኝ ደግሞ፣ በገጽ 52፣ ያንዳንድ ዋሕደ ድምፅ ፊደሎች (እነ‹ጔ›፣ እነ‹ኴ›) ‹‹አስፈላጊነት ምን እንደ ሆነ እኔ አላውቅም›› ካሉ በኋላ፣ ‹‹መኖራቸው ግን ጥሩ ነው፡፡ አስፈላጊ በሆነ ጊዜ እንጠቀምባቸዋለንና፤ እንዲሁም የቋንቋችን የታሪክ ክፍል ስለሆኑ ይዞ መቆየቱ ተገቢ ነው›› በሚል ይደመድማሉ፡፡ በመደምደሚያው ሙሉ ለሙሉ እስማማለኹ። ታዲያ መደምደሚያው እነ‹ኈ›ንም እንደሚመለከት ለዶ/ሩ ማሳሰብ እወዳለኹ፡፡
አለቃ ኪዳነ ወልድም፣ አለቃ ደስታም መዛግብተ ቃላታቸውን ያዘጋጁት የ‹አበገደ›ን ቅደም ተከተል ይዘው ነው። የ‹ሀለሐ›ው ቅደም ተከተል ትክክል አለመኾኑንና ልንጠቀምበት እንደማይገባም በምክንያት ተከራክረዋል፡፡ ዶ/ር ተስፋዬ እነዚኽን ሊቃውንት የሚያከብሩና የሚከተሉ እንደመኾናቸው፣ ለፊደላችንም ተቈርቋሪነታቸውን የሚያሳይ መጽሐፍ እንደማዘጋጀታቸው፣ የ‹አበገደ›ን ቅደም ተከተል እንዲቀበሉ እለምናቸዋለኹ፡፡ ይህን የምለው፣ ወደ ፊት በ‹ሀለሐ› የቃሎችን ቅደም ተከተል አዘጋጅተው ሥራቸውን ሊያቀርቡ በገጽ 94 ቃል ስለሚገቡ ነው፡፡
ፊደሎቻችን ስም አላቸው። ለምሳሌ፣ የ‹በ› ስም ‹ቤት› ነው፡፡ በዕለታዊ ኑሮአችን የፊደሎቹን ስም መጠቀም ስለማያስፈልገን፣ ፊደሎቹን በድምፃቸው እንጂ በስማቸው ባናውቃቸው አያስገርምም። ነገር ግን ድምፃቸው ተመሳሳይ የኾኑትን እነ‹አ›ን፣ እነ‹ሰ›ን ለመለየት ‹አልፋው አ›፣ ‹እሳቱ ሰ› ወዘተ እያልን እንጠቅሳቸዋለን። እንደ እውነቱ ግን እነዚኽ ስሞች ልማዳዊ እንጂ ትክክለኛ አለመኾናቸውን ከኹለቱ ታላላቅ መዛግብተ ቃላት መረዳት ይቻላል፡፡ ስለዚኽ ምሁራዊ የኾኑ ሥራዎች ልማዳዊውን ባይከተሉ መልካም ይመስለኛል። ደራሲው ልማዳዊውን ለመከተል ምክንያት ካላቸው ደግሞ ያቅርቡልንና እንሞግተው፡፡
አንዳንዴ ‹‹መካከል››፣ ሌላ ጊዜ ‹‹መኻል›› እያሉ ይጽፋሉ፡፡ ምናልባት በተለያየ ዐውድ ውሱን ትርጕም አስይዘዋቸው ይኾናል ብዬ ዐስቤ ነበር፤ ግን ልማዳዊ ስሕተት መሰለኝ።
፮. ግምታዊ አጻጻፍ
በጥናትና በምክንያት የተደገፈ ሥራ የሚያቀርብ ምሁር የ‹ይመስለኛል›ን አጻጻፍ እንደ ኮሮና ሊሸሽ ይገባል፡፡ የግል አስተያየት እንኳ ከግል ስሜት የጸዳና በእጅ ላይ ካሉ መረጃዎች የሚነሣ መኾን ይኖርበታል። መጽሐፍን ያኽል ነገር ሲያዘጋጁ በፌስ ቡክ ከሚጽፉበት መንገድ ሊለዩት ይገባል። ርግጥ፣ በዚኽ ረገድ ያገኘኹት ችግር ጥቂት ቢኾንም፣ ከጸሓፊው ትልቅ ማንነት አንጻር በቀላሉ የማልፈው አልኾነም፡፡
በገጽ 5፣ ‹‹‹እኔ በግሌ ሞክሼ ሆህያትን መጠበቅ ለምን አስፈለገ?› እንዲሁም ‹ሞክሼ ሆህያትንና ዋሕደ ድምፅ ፊደላትን ጠብቆ መጻፍ እንዴት ይቻላል?› በሚለው ጕዳይ ላይ የተጻፈ መጽሐፍ አላየሁም›› ይላሉ፡፡ ለምን አላዩኣቸውም? አርእስታቸው እንዲኽ እሳቸው እንደፈለጉት ቃል በቃል ባይገጥሙም ጥቂት ሥራዎች አሉ፡፡ ደግሞም፣ በመጽሐፍ ብቻ ሳይኾን በጆርናል መጣጥፎች ውስጥ፣ በኹለተኛና ሦስተኛ ዲግሪ ማሟያ ጽሑፎች (ዲማጾች) ውስጥ፣ በታተሙና በበይነ መረብ በተሠራጩ መጽሔቶች ውስጥ፣ በየመዝገበ ቃላቱ መቅድም ውስጥ ጭብጡን የተመለከቱ ክርክሮች ሲጻፉ ኖረዋል፤ በሌሎች ቋንቋዎች ጭምር፡፡ ፈለግ-ፈለግ ቢያደርጉ ያገኟቸው ነበር፡፡ ከ‹‹ዋቢ መጻሕፍት›› ዝርዝራቸው እንደተረዳኹት በቂ መረጃ አልሰበሰቡም፡፡
በገጽ 39፣ ‹‹በዚህ ረገድ የሰማሁት አንድ ታሪክ አለ›› ብለው ያልተረጋገጠ ታሪክ ይነግሩናል፡፡ ለተነሡበት የክርክር አሳብ ታሪኩ ማለፊያ ምሳሌነት ቢኖረውም፣ አንደኛ፣ በሕይወት የነበሩ ሰዎችን ስለሚጠቅስ ያልተረጋገጠን ነገር በሰዎቹ ስም ማሠራጨት ትክክል አይደለም። ኹለተኛ፣ ታሪኩ ሃይማኖታዊ በመኾኑ በእውነት ላይ ያልተመሠረተ ታሪክ በመጥቀስ የሃይማኖቱን ተከታዮች መጐሻሸም አስፈላጊነቱ አይታየኝም፡፡
በገጽ 53፣ ስለ ‹ኰ›ና ‹ኮ›፣ ስለ ‹ጎ›ና ‹ጐ›… ሲገልጹ፣ ‹‹እነዚህ ሆህያት አንዱ ከሌላው ጋር ያላቸው ድምፀት አንድ ይሁን እንጂ፣ ግልጋሎታቸው ፍጹም ለየቅል ነው›› ይላሉ፡፡ ድምፀታቸው አንድ መኾኑን ማነው የነገራቸው? ግምታቸውን ነው የሚጽፉልን? በእውነቱ ደፋር ናቸው! ስንት ሊቅ በሞላበት አገር የፊደሎቹን የድምፅ ልዩነት የሚያሳውቃቸው አጡ! እንደለመዱት ‹‹እኔ አላውቅም›› ቢሉ ይሻል ነበር¡ ጨዋው ሕዝብ ባለማወቅ፣ ልሂቆቹም በግዴለሽነት ስላመሳሰሏቸው እንጂ ፊደሎቹስ ግልጽ የድምፅ ልዩነት አላቸው፡፡
፯. አላስፈላጊ ሐተታ
በከፍተኛ ትምህርትና በብዙ መጽሐፎች ደራሲነት በርካታ ዓመቶችን ያሳለፉት ዶ/ር ተስፋዬ በቅጡ እንደሚረዱት፣ ልንጽፍ ከተነሣንበት ጭብጥ ጋር ቀጥተኛ ዝምድና የሌላቸውን ሐተታዎች ማስገባት አንባቢን ከማምታታትና እንዲከተሉልን ከምንፈልገው መስመር ከማውጣት ውጪ ጥቅም የላቸውም። ነቅሼ ላሳይ፡፡
ከገጽ 7-13 ስለ ትሕትና አስፈላጊነት የቀረበው ሐተታ ራሱን ችሎና ተፍታቶ ጥሩ መጣጥፍ ይወጣዋል፡፡ ለዚኽ መጽሐፍ ጭብጥ ግን ግንጥል ጌጥ ነው የኾነው፡፡ ደራሲው የነገረ መለኮት ተማሪ በመኾናቸው ሲጽፉ አንዳንዴ ወደዚያ ሳብ ያደርጋቸዋል። በመግቢያቸው እንደገለጹልንም ይህ ሥራ መጽሐፍ ከመኾኑ በፊት ለማስተማሪያነት (ለሥልጠና) የተዘጋጀ ጽሑፍ ነበር፡፡ የተወሰኑ ተሳታፊዎች በተገኙበት ለሚቀርብ ትምህርት በሚዘጋጅ ጽሑፍና ለሰፊው ሕዝብ ታትሞ በሚቀርብ መጽሐፍ መኻል ግን የዝግጅት ልዩነት ሊኖር እንደሚገባ እሙን ነው፡፡
በዚኽ አላስፈላጊ ሐተታ ውስጥ ከቀረቡት አሳቦች አንዱ፣ ቀደምት ጸሓፊዎች ‹‹ነገሥታትን መለኮት ቀመስ አድር[ጎ] የማቅረብ፣ ሰንካላ አካሄድ ነበራቸው›› የሚል ነው፡፡ ለዚኽም ማስረጃ እንዲኾናቸው ቀኝ ጌታ ዮፍታሔ ንጉሤ ስለ ኃይለ ሥላሴ የጻፉትን ጠቅሰዋል (ገጽ 8-9)፡፡ እንዲኽ ይላል፡- ‹‹‹ሰው ያላንድ ነውር አይፈጠርም፤ የዐፄ ኀይለ ሥላሴ ነውራቸው ሰው ከመሆናቸው በቀር፣ ሌላ ነውር አላገኘንባቸውም፡፡›››
የሐተታው አላስፈላጊነት ሳያንስ፣ የቀኝ ጌታን ገለጻ ርካሽ መወድስ አስመስለው ማቅረባቸው ትርጕሙን እንዳልተረዱት ያሳያል፡፡ በሥነ አመክንዮ ትምህርት ውስጥ እጅግ የተለመደ የአመክንዮ ምሳሌ ላንሣ፡፡ ሰው ሟች ነው፤ ናይእግዚ ሰው ነው፤ ስለዚኽ ናይእግዚ ሟች ነው፡፡ የመጀመሪያዎቹ ኹለት ዐረፍተ ነገሮች እውነት ከኾኑ፣ መደምደሚያውም እውነት ይኾናል፡፡ በዚኽ አካሄድ የቀኝ ጌታ ዮፍታሔን ገለጻ እንየው። ሰው ሲፈጠር ነውር አለበት፤ ዐፄ ኃይለ ሥላሴ ሰው ናቸው፡፡ እነዚኽ ኹለት ዐረፍተ ነገሮች እውነት ከኾኑ፣ እንዲኽ የሚል መደምደሚያ ወደ አእምሯችን ይመጣል፡- ዐፄ ኃይለ ሥላሴ ነውር አለባቸው፡፡
አወድሶ ‹‹መስደብ››፣ ገድሎ ማዳን በቅኔያዊ ገለጻዎች የተለመደና ነገሥታቱና መኳንንቱም ‹እንዴት ተነካኹ!› ብለው የማይቈጡበት የተመሰገነ ችሎታ ነው። ስለዚኽ፣ ዶ/ሩ እንደመሰላቸው ቀኝ ጌታ ዮፍታሔ ዐፄውን ከመለኮት ለማጠጋጋት ያቀረቡት ርካሽ መወድስ አይደለም፡፡
ይባስ ብሎ ደግሞ፣ ዘለግ ያለ በግሪክ ቋንቋ ላይ የተመሠረተ የቃል ትንታኔ ቀርቦልናል። ያለቦታው ኾነ እንጂ ትምህርቱስ ደግ ነበር፡፡ ቀኝ ጌታ ባቀረቡት የተጋነነ ገለጻ መደነቃቸውን ለማሳየት ዶ/ር ተስፋዬ ‹‹ክራላይዞ!›› ይላሉ። ከዚያ በግርጌ ማስታወሻ ስለ ግሪኩ ቃል ስለ ‹ክራላይዞ› እጅግ ሲበዛ ሙያዊ የኾነ ማብራሪያ ያቀርባሉ፡፡ ማብራሪያው ራሱ ማብራሪያ ታክሎበት በጣም ጠቃሚ የኾነ መጣጥፍ ይወጣዋል፡፡ የመጽሐፍ ቅዱስና የግሪክኛ ሰዋስው ዕውቀታቸውን ጥልቀት ቢያስረዳኝም፣ ለመጽሐፉ ጭብጥ አስተዋጽኦ የለውም፡፡
የኔም ሐተታ በዛ መሰለኝ፡፡ ይልቅ፣ እግረ መንገዴን ግሪኩን በተመለከተ አንድ ነጥብ ላንሣ፡፡ የግሪኩን አነባበብ ሲጽፉልን መጀመሪያ ‹‹ኪሬዬ››፣ በቀጣዩ መስመር ደግሞ ‹‹ኩሪ›› ብለዋል፡፡ ትክክሉ የትኛው ነው? ለነገሩ፣ ኹለቱም ትክክል አይደሉም፤ ባለኝ መረጃ ትክክለኛ ንባቡ ‹ኪሪየ› ነው። ‹ለማንኛውም› ብዬ የሥራ ባልደረባዬ የኾኑ ግሪካዊ ወዳጄን ስለ ቃሉ አነባበብ ጠይቄአቸዋለኹ፡፡ ስለ ቋንቋቸውና አገራቸው ለዓለም ስላበረከተችው አስተዋጽኦ ተናግረው የማይጠግቡት ባልደረባዬ፣ ዐይናቸው በደስታ ቦግ ብሎ፣ በግሪክኛ በአምስት መንገድ የ‹ኢ› ድምፅ መፍጠር እንደሚቻል በተሰባበረ ጀርመንኛቸው ካስረዱኝ በኋላ ንባቡ ‹ኪሪየ› መኾኑን አረጋግጠውልኛል፡፡ ዶ/ር ተስፋዬን አመሰግናለኹ!
በመጽሐፉ የቃሎች ሰንጠረዦችን የያዙ በርካታ ገጾች ይገኛሉ፡፡ ቃሎቹ የተዘረዘሩት ምሳሌ እንዲኾኑ ነው። ሞክሼ ሆህያት በትክክለኛ ስፍራቸው ካልተቀመጡ ትርጕም እንደሚለውጡ ለማሳየት አንድ ኹለት ገጽ በቂ ነው ብዬ እሞግታለኹ፡፡ ኻያ ሰባት ገጽ ሙሉ (ከ64-90) ከመዛግብተ ቃላት ቀጥታ የተገለበጡ ቃሎችን መዘርዘር አስፈላጊ አይደለም። የደራሲውን ሙግት ላለመቀበል የወሰነ ሰው መዛግብተ ቃላቱ ራሳቸው ቢሰጡትም ሰበብ መፈለጉ አይቀርም፡፡ በዕለታዊ ንግግር በብዛት የምንገለገልባቸውን የተወሰኑ ቃሎች መርጦና የፊደል መጠናቸውንም ከሌላው ጽሑፍ የፊደል መጠን አነስ አድርጎ ለማሳያነት ማቅረብ በቂ ነው፡፡
ከዚያ ደግሞ በያንዳንዱ ሞክሼ ሆሄ የሚጀምሩ ቃሎችን ዝርዝር ከገጽ 95-122 ያቀርቡልናል፤ 28 ገጾች፡፡ በዋሕደ ድምፅ የሚጀምሩ ቃሎች ዝርዝር ከገጽ 128-147ና ከግእዝ የተወሰዱ የዐማርኛ ቃሎች ዝርዝር ከገጽ 187-199 ቀርበዋል፡፡ በሌሎች አርእስት ሥር ለምሳሌነት የቀረቡት ቃሎች ግን ያልተንዛዙ በመኾናቸው የ‹ምሳሌነት› አገልግሎታቸውን በጥሩ ተወጥተዋል። የመጽሐፉ 40% ገደማ ገጾች የተሞሉት ከመዛግብተ ቃላት ቀጥታ በተገለበጡ ቃሎች ነው ማለት ነው፡፡
 ፰. መሠረታዊ ቃሎችን አለመተርጐም
የምርምር ሥራ ሲቀርብ፣ የዋና ዋና ቃሎቹ ትርጓሜዎች እንዲሰጡ የሚጠበቅ ነው። የዚኽ መጽሐፍ ማጠንጠኛ የዐማርኛ ሆህያት ናቸው፡፡ ‹ሆሄ› ምን ማለት እንደኾነ፣ የቃሉ የትመጤነት፣ ከአንድ በላይ ትርጕም አለው እንደኾን ወዘተ ሊመለስ ይገባ ነበር። ቃሉን አለመተርጐም ብቻ ሳይኾን፣ ‹ፊደል› ከሚለው ቃል ጋርም በማለዋወጥ ይጠቀሙበታል። ኹለቱ ቃሎች ትርጓሜያቸው አንድ ነው? ከተለያዩ መዛግብተ ቃላት ጋር አመሳክረው ተዛምዷቸውን ቢያሳውቁን ደግ ነበር። ደግሞም፣ ‹ኅርመት› የሚባል ከፊደል ጋር የተገናኘ ሌላም ቃል መኖሩን ዐውቃለኹ፤ ምናልባት በመጽሐፉ ውስጥ ግልጋሎት ሊሰጥ ይችል ይኾን?
በመጽሐፉ አርእስት ውስጥ ‹‹ጥበብ›› የሚል ቃል ተጠቅመዋል፡፡ በየትኛው ትርጓሜው ከሆሄ ጋር ተያይዞ እንደቀረበ ማብራሪያ ቢቀርብበት መልካም ነበር፡፡ ምንም እንኳ ከዐውዱ መገንዘብ ቢቻልም፣ አንባቢን ለራሱ ግምት ባይተዉት መልካም ይመስለኛል። መጽሐፉ የፈጠራ ሥራ (እንደ ልብ ወለድ ያለ) ባለመኾኑ፣ ‹በአርእስቱ ምን ለማለት እንደፈለግኹ አንባቢያን ይድረሱበት› ማለት አስፈላጊ አይደለም፡፡
ይህ ነጥብ ምናልባት እንደ ትልቅ ስሕተት ላይመዘገብ ይችላል፡፡ መጽሐፉ የተጻፈው ለዐማርኛ አንባቢዎች ነው፡፡ አልፎ አልፎ በሌሎች ቋንቋዎች ከታተሙ ሥራዎች መጥቀስ አስፈላጊ ሊኾን ይችላል፤ ይኹንና፣ መተርጐም ወይም ማብራራት ያስፈልጋል፡፡ እንደ ‹ጆርናል› ባሉ ከፍ ያሉ ምሁራዊ ሥራዎች፣ ግልጋሎት ላይ የዋለን ምንጭ ሳይተረጕሙ እንዳለ ማስቀመጥ የተለመደ ቢኾንም፣ ‹ፋሽኑ› እያለፈበት የመጣ ይመስለኛል፡፡ እንዲኽ ለሕዝብ የሚጻፍ መጽሐፍ ግን ‹ርኅሩኅ› ሊኾንና ወደ ዐማርኛ ሊመልስልን ይገባል፡፡ ደራሲው፣ በግሪክኛ፣ በእንግሊዝኛና በግእዝ ይጠቅሳሉ። አብዛኛው አንባቢ እንግሊዝኛ ይረዳል ቢባል እንኳ፣ ለምሳሌ፣ በገጽ 31፣ የግርጌ ማስታወሻ 9 የተቀመጠው ዐረፍተ ነገር ሙያ-ነክ በመኾኑ በቀላሉ የማይተረጐምልን ብዙ ነን።
፱. የግርጌ ማስታወሻ
ገጽ 12፣ የግርጌ ማስታወሻ 15 ‹‹አንድ ኢትዮጵያዊ ምሁር በአንድ ወቅት›› ለተናገሩት ማጣቀሻ የተቀመጠ ነው። ይኹንና ስማቸው ብቻ ‹‹ዶ/ር መለሰ ወጉ›› ተብሎ ተቀምጧል። ዶ/ር መለሰ እኔ ሳልወለድ ጀምሮ ብዙ ነገር ተናግረዋል፤ በርካታ መጽሐፎችም አሳትመዋል። ስለዚኽ፣ ከተጠቀሱ አይቀር ያን የተናገሩበት ምንጭ በወጉና በሥርዐቱ ሊጠቀስ ይገባ ነበር፡፡
በገጽ 17፣ አራት የግርጌ ማጣቀሻዎች ይገኛሉ (ከ21-24)፤ አራቱም ጐደሎ ናቸው፡፡
በገጽ 17፣ 21ኛው የግርጌ ማጣቀሻ የመጽሐፉን ስምና ገጽ ብቻ የያዘ ነው፡፡ በግርጌ ማስታወሻ አጠቃቀስ ሕግ፣ አንድ መጽሐፍ (ወይም ሌላ ምንጭ) ለመጀመሪያ ጊዜ ሲጠቀስ ሙሉው መረጃ ይቀመጣል፡፡ ማለትም የደራሲው ሙሉ ስም፣ የመጽሐፉ ሙሉ ስም፣ አሳታሚው፣ የታተመበት ከተማ፣ የታተመበት ዓመትና የተጠቀሰው የገጽ ቊጥር፡፡ እነዚኽ ዋናዎቹ ሲኾኑ፣ ተርጓሚ ካለው፣ ከአንድ በላይ ደራሲ ካለው፣ ቅጽ ካለው ወዘተ እነዚኸም መረጃዎች ይካተታሉ፡፡ መጽሐፉ በድጋሚ ሲጠቀስ ግን መረጃዎቹ በሙሉ አይደገሙም፤ ይልቁን የደራሲው የመጀመሪያ ስም ብቻ፣ የመጽሐፉ ስም ማጠር ከቻለ አጥሮና የገጽ ቊጥር ተካትቶ ይጠቀሳል፡፡ መጽሐፉ በተከታታይ ሲጠቀስ ደግሞ ‹‹ዝኒ ከማሁ›› ተብሎ ከገጽ ቊጥር ጋር ይቀመጣል፡፡ ዶ/ር ተስፋዬ ይህንን የአጠቃቀስ ሕግ በሚገባ እንደሚያውቁት ብረዳም፣ ትንንሽ የሚመስሉ ስሕተቶች ሲጠራቀሙ ማወካቸው አይቀርም፡፡
በግርጌ ማስታወሻ፣ የመጽሐፍ ስም በኹለት መንገድ ሊቀመጥ ይችላል። ሀ. ፊደሉን ዘመም በማድረግ፤ ለ. በትእምርተ ጥቅስ ውስጥ በማስገባት፡፡ አንዱን ከአንዱ የሚመርጡ ሕጎች አሉ፡፡ የተለያዩ ዩኒቨርሲቲዎች፣ አሳታሚዎችና ሌሎች ተቋማት የየራሳቸው ምርጫ አላቸው። ዋናው ነገር አንዱን የአጠቃቀስ ሕግ ከመረጡ በኋላ በወጥነት ያንኑ መከተል ነው፡፡ ይህ መጽሐፍ ግን ሥርዐቱን ይደባልቃል። ለምሳሌ፣ በገጽ 19፣ 28ኛውና በገጽ 29፣ 5ኛው የግርጌ ማስታወሻዎች ትእምርተ ጥቅስ ይጠቀማሉ፡፡
የደራሲ ስምና የኅትመት ዓመት ላይ ‹ከ› ወይም ‹በ› የመሳሰሉ መስተዋድዶች መጨመር አያስፈልግም (ለምሳሌ፣ ገጽ 33፣ የግርጌ ማስታወሻ 11፤ ገጽ 37፣ የግርጌ ማስታወሻ 18)፡፡
አንዳንድ ጊዜ የተጠቃሹ መጽሐፍ ሙሉ መረጃ ላይገኝ ይችላል፡፡ ለምሳሌ፣ በዐማርኛ መጽሐፎች አሳታሚን መግለጽ እየቀረ መጥቷል፡፡ በዚኽ ጊዜ ‹አሳታሚ ያልተጠቀሰ› ብሎ መጻፍ ያስፈልጋል። በገጽ 33፣ የግርጌ ማስታወሻ 11 አሳታሚ ያልተጠቀሰው ተረስቶ ነው ወይስ ስላልተገለጸ?
መጽሐፍ የታተመበት ሥፍራ ሲጠቀስ፣ መጀመሪያ የከተማ፣ ቀጥሎ የግዛት (የክልል)፣ ቀጥሎ የአገር ስም ይቀመጣል። በገጽ 33፣ የግርጌ ማስታወሻ 11 ስሕተት ነው። በመሠረቱ፣ የከተማው ስም በቂ ነው፤ አልፎ አልፎ ከተማው ካልታወቀ፣ ወይም ተመሳሳይ ስም ካለው ሌላ ከተማ ለመለየት ነው የግዛት (የአገር) ስም ማካተት የሚያስፈልገው፡፡
፲. ሥርዐተ ነጥብ
በአጠቃላይ ሲገመገም፣ የሥርዐተ ነጥብ ሕጎችንና መርሖችን ለመጠበቅ ያደረጉት ጥረት የሚመሰገን ነው፡፡ በርግጥ፣ አንድ ደራሲ የሚጠበቅበትን ስላደረገ ምስጋና ባያስፈልገውም፣ የዘመኑን የኅትመት ውጤቶች ዝርክርክ የሥርዐተ ነጥብ አጠባበቅ ስመለከት ዶ/ር ተስፋዬ የሰጡትን ትኵረት አደንቃለኹ፡፡ ይኹንና፣ ከዚኽም በላይ ለፍጽምና የቀረበ ሥራ እንዲያቀርቡ አንድ ኹለት ነጥቦች ላንሣ።
በኹለተኛው ምዕራፍ፣ በ‹‹ሥርዐተ ትእምርት›› ንዑስ አርእስት ሥር የዘረዘሯቸው ሥርዐተ ነጥቦች እጅግ ቊንጽል ናቸው፡፡ ራሳቸው በመጽሐፉ ውስጥ ተጠቅመውባቸው ሳለ፣ በዝርዝሩ ውስጥ ግን ያላካተቷቸው ነጥቦችም አሉ። ስለ ሥርዐተ ነጥቦቹ የሰጧቸው ትንታኔዎችም ጕምድምድ ያሉ ናቸው፡፡ ስለ ነጠላ ሰረዝ የጻፉት ይሻላል፤ ዐሥር ነጥቦች አስቀምጠዋል፡፡ የነጠላ ሰረዝ ጥቅም ግን ከዚያም በብዙ ያልፋል፡፡
በውስጥ ሽፋኑ ኹለተኛ ገጽ (በ‹ምግላጹ›፡- ማለትም፣ ስለ መጽሐፉና ስለ ቅጂ መብቱ በሚገለጽበት ገጽ)፣ ሰረዞችን የተጠቀሙት በየትኛው የሰረዝ ሕግ ነው? ስለ ሰረዝ አገልግሎት ሦስት ነጥቦች በገጽ 165 አስፍረዋል፡፡ ከሦስቱ ግን አንዳቸውም በምግላጹ ያለውን አገልግሎት አይጠቅሱም። ለምሳሌ፣ ‹‹ጸሓፊ— ዶክተር ተስፋዬ ሮበሌ›› በሚለው ውስጥ የሰረዟ አገልግሎት ምንድነው? ሳይገባኝ ቀርቶ አይደለም። ግን እዚኽ ስለምትሰጠው አገልግሎት በገጽ 165 አልሠፈረም፡፡ በመሠረቱ፣ ጥቅም ላይ ሊውል የሚገባው ‹‹ጭረት ወሰረዝ (፡-)›› ብለው የጠሩት ትእምርት ነው ብዬ እሞግታለኹ፡፡
ደግሞ፣ ሲፈልጉ ከሰረዟ በኋላ ክፍት ቦታ ይተዋሉ፣ ሲፈልጉ አጠጋግተው ይጽፋሉ። ሲሻቸው ዐጪር ሰረዝ፣ ሲሻቸው ረጅሙን ይጠቀማሉ። ኹለቱ ባጠቃቀም የተለያዩ መኾናቸውን ያማያውቁ ይመስለኝና መልሰው ደግሞ ረጅሙን በተገቢው ስፍራ ሲጠቀሙበት አገኛቸዋለኹ፡፡ ወጥነት ቢኖራቸው ኖሮ እዚኽ ኹሉ ሐተታ ውስጥ ባልገባኹም ነበር፡፡
በመጽሐፉ ካልተዘረዘሩት ሥርዐተ ነጥቦች አንዷ ሰባራ (ታጣፊ፣ ወይም ማዕዘን) ቅንፍ  ([ ]) ነች፡፡ ይኹንና ግን ደራሲው በመጽሐፋቸው ግልጋሎት ላይ አውለዋታል — ምንም እንኳ በተሳሳተ መንገድም ቢኾን! በገጽ 5፣ 7ኛ የግርጌ ማስታወሻ፣ ‹‹የፕሮፌሰር አምሳሉ አክሊሉ፤ የአማርኛን መክሼ ሆ[ሄ]ያት ጠንቅቆ ያለመጻፍ ችግርና መፍትሔው›› በማለት ጠቅሰዋል፡፡
መጽሐፉ በትክክል ሲጠቀስ፡- አምሳሉ አክሊሉ፤ የአማርኛን ሞክሼ ሆሄያት ጠንቅቆ ያለመጻፍ ችግርና መፍትሔ ተብሎ ነው። በግርጌ ማስታወሻ መጽሐፍ ሲጠቀስ እንደ ‹ፕሮፌሰር›ና ‹ዶክተር› ያሉ የማዕርግ ስሞች አስፈላጊ አይደሉም። ይኹንና፣ በዚኽ የግርጌ ማስታወሻ መጽሐፉ የተጠቀሰው በማብራሪያ ሐተታ ውስጥ በመኾኑ፣ የማዕርግ ስማቸው መኖሩ ስሕተት አይደለም፡፡ ‹‹መክሼ›› በ‹ሞክሼ›፣ ‹‹መፍትሔው›› በ‹መፍትሔ› መስተካከል ይኖርባቸዋል፡፡
ዶ/ር ተስፋዬ፣ ‹‹ሆሄያት›› የሚለው ቃል መሳሳቱን አይተዋል፤ ‹ሆሄ› በብዙ ቊጥር ሲጻፍ ‹ሆህያት› ስለኾነ፡፡ ለዚኽም ነው ‹ሄ›ን በታጣፊ ቅንፍ ያኖሯት፡፡ በጥቅስ ውስጥ የታጣፊ ቅንፍ አገልግሎት፣ ደራሲው በጥቅሱ ውስጥ ፊደሉን ወይም ቃሉን መቀየሩን፣ ወይም በጥቅሱ ውስጥ መጨመሩን ማሳየት ነው፡፡ ለምሳሌ፣ ዶ/ር ተስፋዬ ‹ሆ[ህ]ያት ብለው ቢጠቅሱ ኖሮ ልክ በኾኑ ነበር። አንዳንድ ጊዜ በሚጠቀሰው ምንባብ ውስጥ ስሕተት ይኖራል፡፡ የአጠቃቀስ ሕግ ግን ስሕተቱን እንድናርም መብት አይሰጠንም። ይኹንና፣ በታጣፊ ቅንፍ ውስጥ እርማቱን ማኖር (ወይም ሊጨመር የተገባውን መጨመር፣ ወይም መጠነኛ ማብራሪያ ማቅረብ) ይፈቀዳል፡፡ በእንግሊዝኛ ጽሑፎች ውስጥ፣ ጥቅሱ ከነስሕተቱ መጠቀሱን ለማሳየት ‹[sic]› ብሎ ማስቀመጥም ሌላው ያለ አሠራር ነው፡፡ እና፣ ዶ/ሩ ታጣፊ ቅንፍ መጠቀም እንደሚችሉ ገብቷቸዋል፤ አጠቃቀሙን ግን ስተዋል፡፡ በኔ እምነት ግን ቸኵለው ወይም ተያቢ የፈጸመውን ስሕተት ሳያዩ ቀርተው ነው። ምክንያቱም፣ ይህ አሠራር በከፍተኛ የትምህርት ተቋሞችና በምርምር ሥራ ኅትመቶች እጅግ የተለመደ ከመኾኑና፣ ርሳቸውም ለበርካታ ዓመታት በዚኹ ያለፉ ከመኾናቸው የተነሣ ይህን ያጡታል ብዬ ስለማላስብ ነው፡፡
ጥቃቅን ነጥቦች
በገጽ [፭]፣ ‹‹ረቂቁን አንብበው […] አስተያየታቸውን ለሚቸሩኝ›› በሚለው ሐረግ ውስጥ፣ ‹‹ለሚቸሩኝ›› ‹ለቸሩኝ› በሚለው ይስተካከል።
በገጽ [፮]፣ ‹‹‹የመጽሐፉን ሽፋን እኔ አዘጋጅልሃለሁ› ብሎ በሁለት ቀን ውስጥ ይህን ውብ ሽፋን ይዞ ከተፍ ያለው፣ ሠዓሊ ተስፋዬ ንጉሤ ነው›› ብለው ካመሰገኗቸው በኋላ፣ በቀጣዩ አንቀጽ፣ ‹‹የመጻሕፎቼን ሽፋን ሁሌም ውብ አድርጎ የሚያዘጋጀው ወንድም ሐዋርያው ጴጥሮስ ነው›› ይላሉ፡፡ በቀጥታ ግን ስለማያመሰግኗቸው በዚኽ ሥራ ተሳታፊ አይመስሉም፡፡ እና ማነው የዚኽን መጽሐፍ ሽፋን ያዘጋጀላቸው? ይህን ጕዳይ በኹለት መንገድ ለመረዳት ሞክሬአለኹ። አንደኛ፣ ‹ምንም እንኳ ለዘወትሩ ወንድም ሐዋርያው የመጽሐፎቼን የሽፋን ገጽ ቢያዘጋጅም፣ ላኹኑ ሠዓሊ ተስፋዬ ነው ያዘጋጀው፡፡ ጠይቄው ኖሮ ቢኾን ግን ሐዋርያው ለዚኽኛውም ያዘጋጅልኝ ነበር› ማለታቸው ነው። ኹለተኛ፣ የሽፋን ገጽ ማዘጋጀትና ለሽፋን ገጹ ግብኣት የሚኾነውን ሥዕል መሣል ኹለት የተለያዩ ችሎታዎች በመኾናቸው፣ ሠዓሊው ያቀረቡትን ሥዕል በመጠቀምና ሌሎች መረጃዎችን፣ ማለትም፡- አርእስቱን፣ የደራሲውን ስምና አሳታሚውን በማካተት፣ እንዲኹም፣ የፊደሎቹን ቅርፅ፣ ቀለምና አቀማመጥ በመወሰን፣ ደግሞም፣ ሥዕሉ በቢጋር (በፍሬም) ተቀንብቦ ሳይኾን፣ ገጹን ሞልቶና ተርፎ እንዲቀመጥ በመወሰን ገጹን ያቀናበሩት ወንድም ሐዋርያው ናቸው› ማለታቸው ነው፡፡ (ግራ ገባኝ እኮ!)
በገጽ 18፣ ‹‹ተማሪዎችን በዲግሪ፣ በማስትሬት ዲግሪ፣ በዶክትሬት ዲግሪ›› በሚለው ሐረግ ውስጥ ‹ተማሪዎችን በመጀመሪያ ዲግሪ› በሚል ይስተካከል፡፡ በተለምዶ ‹ዲግሪ› ስንል ‹የመጀመሪያ ዲግሪ› ማለታችን መኾኑ ቢታወቅም፣ ይህ ምሁራዊ መጽሐፍ ነው፡፡
በገጽ 20፣ ግእዝን የዐማርኛ ‹‹ሴማዊ ጐረቤት›› አድርገው ጽፈዋል። ኹለቱን ቋንቋዎች ጐረቤታሞች ናቸው ማለት በቋንቋዎቹ ጥናት ተቀባይነት ያለው አገላለጽ አልመሰለኝም። ታሪካዊ ግንኙነታቸው ከጐረቤታም ይልቅ ‹ዘመዳም› የሚያደርጋቸው ይመስለኛል፡፡ ‹እያካበድኹ› ይኾንን?
በገጽ 39፣ ‹‹ቅኔ እንድንዘርፍ ዘንድ›› የሚለው ሐረግ ‹ቅኔ እንድንዘርፍ› ወይም ‹ቅኔ እንዘርፍ ዘንድ› በሚል ይስተካከል፡፡
የምልከታዬ ማጠቃለያ
መጽሐፉ፣ ደራሲው እንዳለሙት፣ ከጽሑፍ ጋር የተያያዘ ሥራ ለሚከውኑ ጠቃሚና አንቂ መኾኑን እመሰክራለኹ። በዐማርኛ እንከን አልባ ኅትመት ለማየት (ብዙም) ባንታደልም፣ አንዳንዶች የሚያደርጉት ትግል ቀስ እያለ ለፍሬ እንደሚበቃ ተስፋ አደርጋለኹ፡፡ ስለዚኽ፣ መጽሐፉን ገዝታችኹ እንድትጠቀሙበት ከልቤ እመክራለኹ፡፡ እኔም በተለያየ መንገድ ለመግዛት ሞክሬ ሲያቅተኝ አሜሪካ ለሚኖር ወዳጄ፣ ፍስሐጽዮን ፋንታሁን፣ ‹‹አቤት›› ብዬ ገዝቶ ያለኹበት አገር ድረስ በብላሽ ስለሰደደልኝ አድናቆቴ ይድረሰው። ዶ/ር ተስፋዬም ላበረከቱት አስተዋጽኦ ምስጋናዬ ይድረሳቸው፤ አምላካችን ዕድሜና ጤና ሰጥቶም ለሌላ ሥራ እንዲያበቃቸው ምኞቴ ነው፡፡
ከአዘጋጁ፡- ጸሃፊውን በኢሜይል አድራሻው፡ This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it. ማግኘት ይቻላል፡፡

   ዋጋው ከአንድ የአሜሪካ አዲስ መኪና መሸጫ በ307,000% ይበልጣል



             ታዋቂው የጀርመን የመኪና አምራች ኩባንያ መርሴድስ እ.ኤ.አ በ1955 የተመረተችዋንና መርሴድስ-ቤንስ ኤስኤልአር የተባለችዋን ጥንታዊ እጅግ ውድ መኪና ክብረ ወሰን ባስመዘገበ ሽያጭ በ143 ሚሊዮን ዶላር መሸጡን አስታውቋል፡፡
ኩባንያው ለረጅም አመታት በልዩ ቅርስነት አስቀምጧት የኖረችዋን ይህቺን ውድ መኪና በቅርቡ ጀርመን ውስጥ ማንነቱ ላልታወቀ አንድ ግለሰብ በ142 ሚሊዮን ዶላር መሸጡን እንዳስታወቀ የዘገበው ሲኤንኤን፤ ይህም በአለማችን የመኪኖች ሽያጭ ታሪክ ከፍተኛው ሆኖ መመዝገቡንና መኪናዋ የተሸጠችበት ዋጋ ከአንድ የአሜሪካ አዲስ መኪና አማካይ የመሸጫ ዋጋ በ307,000% ብልጫ እንዳለው መነገሩንም አመልክቷል፡፡
በታዋቂው አጫራች ኩባንያ ሱዝቤይ በኩል ከተከናወነው ሽያጭ የተገኘው ገንዘብ የሜርሴድስ-ቤንዝ ፈንድ የተባለውንና ነጻ አለማቀፍ የትምህርት ዕድል የሚሰጠውን በጎ አድራጊ ተቋም ለማቋቋም እንደሚውል የጠቆመው ዘገባው፤ ከዚህ በፊት በአለማችን በከፍተኛ ዋጋ የተሸጠች መኪና ተብላ የተመዘገበችው በ1963 የተመረተችዋና በ2018 ላይ በ70 ሚሊዮን ዶላር የተሸጠችው ፌራሪ 250 ጂቲኦ መኪና እንደነበረችም ዘገባው አስታውሷል፡፡


    በመላው አለም በአመቱ 579 ሰዎች የሞት ፍርድ ተፈጻሚ ሆኖባቸዋል



            ባለፈው የፈረንጆች አመት 2021 ብቻ በአለም ዙሪያ በሚገኙ 18 አገራት ውስጥ በ579 ሰዎች ላይ የሞት ፍርድ ቅጣት ተፈጻሚ እንደሆነባቸውና፣ 356 ሰዎችን በሞት የቀጣችው ግብጽ ከአለማችን አገራት ቀዳሚነቱን መያዟን ሰሞኑን የወጣ አንድ አለማቀፍ ሪፖርት አመልክቷል፡፡
አለማቀፉ የሰብዓዊ መብቶች ተሟጋች ተቋም አምነስቲ ኢንተርናሽናል ከሰሞኑ ይፋ ባደረገው መረጃ፤ በ2021 የሞት ፍርድ የተጣለባቸው ሰዎች ቁጥር ካለፈው አመት በ20 በመቶ ጭማሪ ማሳየቱንና በአመቱ በሞት ቅጣት ከተገደሉት 579 ሰዎች መካከል 24ቱ ሴቶች መሆናቸውን አመልክቷል፡፡
ምንም እንኳን በርካታ ሰዎችን በሞት ቅጣት በመግደል ከአለማችን ቀዳሚዋ አገር ቻይና ብትሆንም፣ የአገሪቱ መንግስት መረጃ ለመስጠት ባለመፍቀዱ አገሪቱ በሪፖርቱ ውስጥ አለመካተቷንና በቻይና በአመቱ በሺህዎች የሚቆጠሩ ሰዎች ተገድለዋል ብሎ እንደሚያምን ተቋሙ በሪፖርቱ አስታውቋል፡፡
መረጃ ከሰጡ አገራት መካከል በሞት ፍርድ ግድያ ቀዳሚነቱን የያዘችው የአለማችን አገር ግብጽ ስትሆን፣ በአገሪቱ በአመቱ ቢያንስ 356 ሰዎች የሞት ፍርድ እንደተጣለባቸው ሪፖርቱ አመልክቷል፡፡
ኢራን 314 ሰዎችን፣ ሳዑዲ አረቢያ ደግሞ 65 ሰዎችን በሞት ፍርድ በመግደል 2ኛ እና 3ኛ ደረጃን የያዙ የአለማችን አገራት መሆናቸውንም ሪፖርቱ ያሳያል፡፡
እስከ 2021 መጨረሻ ድረስ በመላው አለም ከ28 ሺህ 670 በላይ ሰዎች የሞት ፍርድ እንደተጣለባቸው የገለጸው አምነስቲ ኢንተርናሽናል፣ በርካታ ቁጥር ያላቸው ሰዎች የሞት ፍርድ ከተላለፉባቸው አገራት መካከል ኢራቅ ከ8 ሺህ በላይ፣ ፓኪስታን ከ3 ሺህ 800 በላይ፣ ናይጀሪያ ከ3 ሺህ 3 ሰዎች በላይ ከአንደኛ እስከ ሶስተኛ ያለውን ደረጃ እንደያዙም አመልክቷል፡፡
በአመቱ የሞት ፍርድ ተፈጻሚ ከሆነባቸው ሰዎች መካከል አራቱ የተከሰሱበትን ወንጀል የፈጸሙት ከ18 አመት በታች እድሜ እያላቸው መሆኑን የገለጸው ሪፖርቱ፣ 134 የሚሆኑ ሰዎች የተገደሉት ከአደንዛዥ ዕጽ ጋር በተያያዙ ወንጀሎች ተከስሰው መሆኑንም አመልክቷል፡፡
እስከ አመቱ መጨረሻ ድረስ ከአለማችን አገራት መካከል 144 ያህሉ የሞት ፍርድን ማስቀረታቸውን የጠቆመው ሪፖርቱ፣ 55 አገራት በበኩላቸው አሁንም የሞት ፍርድን ተፈጻሚ እንደሚያደርጉም የገለጸ ሲሆን፤ በአመቱ የሞት ፍርድን እንደ አዲስ ተፈጻሚ ማድረግ የጀመሩ የአለማችን አገራት ቤላሩስ፣ ጃፓንና የተባበሩት አረብ ኤሜሬቶች መሆናቸውንም አክሎ ገልጧል፡፡







 አሸባሪው ቡድን አይሲስ የቀድሞውን የአሜሪካ ፕሬዚዳንት ጆርጅ ደብሊው ቡሽ ዳላስ ውስጥ ለመግደል ያቀነባበረውን ሴራ ማክሸፉንና የግድያው አቀነባባሪ ባለፈው ማክሰኞ ፍርድ ቤት ቀርቦ ጉዳዩ መታየት መጀመሩን የአገሪቱ የወንጀል ምርመራ ቢሮ ኤፍቢአይ አስታውቋል፡፡
አህመድ ሺባብ የተባለና ከ2020 አንስቶ ነዋሪነቱ በኦሃዮ የሆነ የ52 አመት ኢራቃዊ #አገሬን አፈራርሰዋል፤ በርካታ ወገኖቼን ለሞት ዳርገዋል፤ የእጃቸውን ማግኘት ይገባቸዋል; ባላቸው ጆርጅ ደብሊው ቡሽ ላይ ግድያ ለመፈጸም ዝግጅት ሲያደርግ እንደነበርና በተደረገበት ክትትል ባለፈው ህዳር ወር ዳላስ ውስጥ በቁጥጥር ስር እንደዋለ ቢሮው ይፋ ያደረገውን መረጃ ጠቅሶ ፎርብስ መጽሄት ዘግቧል፡፡
በአሜሪካ የጥገኝነት ጥያቄ አቅርቦ ምላሹን በመጠባበቅ ላይ የሚገኘው ግለሰቡ፣ ግድያውን ለመፈጸም የሚያግዙትን በቱርክ፣ ግብጽና ዴንማርክ የሚገኙ የአገሩ ልጆች ከመመልመልና የገዳይ ቡድን በማዋቀር በሜክሲኮ ድንበር በኩል በስውር ወደ አሜሪካ ለማስገባት ከማቀድ አንስቶ፣ የቀድሞውን ፕሬዚዳንት መኖሪያ ቤት ቪዲዮ እስከመቅረጽ ሴራ ሲሸርብ እንደቆየ የጠቆመው ዘገባው፤ የፖሊስ አባል መስሎ ግድያውን ለመፈጸም ሃሰተኛ የፖሊስ መታወቂያ አውጥቶ እንደነበርም ዘገባው አመልክቷል፡፡
አሜሪካን ከ2001 እስከ 2009 በፕሬዚዳንትነት የመሩት ሪፐብሊካኑ ጆርጅ ደብሊው ቡሽ፣ በእሳቸው የስልጣን ዘመን አሜሪካ ኢራቅን እንድትወር ውሳኔ በማስተላለፋቸውና አገሪቱን ለከፋ ውድመት በመዳረግ እንደሚተቹም ዘገባው አስታውሷል።

በታንዛኒያው ከ18 እና ከ20 አመት በታች 2ኛ ቀን አትሌቲክስ ሻምፒዮና፣
ከ20 አመት በታች፣
5,000 ሜ፣ ወንድ፣ ቦኪ ድሪባ፣ ወርቅ፣
አሎሎ ውርወራ፣ ሴት፣ አማረች አለምነህ፣ ወርቅ፣
5000 ሜ፣ ወንድ፣ በረከት ዘለቀ፣ ብር፣
ከ18 አመት በታች አትሌቶቻችን፣
ጦር ውርወራ፣ ሴት፣ ሩት አሬሮ፣ ወርቅ፣
ርዝመት ዝላይ፣ ሴት፣ አራያት ዴቪድ፣ ወርቅ፣
200 ሜ፣ ወንድ፣ አደም ሙሳ፣ ወርቅ፣
1,500 ሜ፣ ወንድ፣ ወርቅ፣
3,000 ሜ፣ ሴት፣ የኔነሽ ሽፈራው፣ ወርቅ፣
አሎሎ ውርወራ፣ ወንድ፣ ኢብሳ ገመቹ፣ ብር፣
3,000 ሜ፣ ሴት፣ ሠናይት ጌታቸው፣ ነሃስ ሜዳልያና በወንድ ደግሞ ዲፕሎማ አስመዝግበዋል።
እንኳን ደስ አለን!

Ethiopian Athletics Federation

●5000 ሜ ወንዶች፣
2ኛ ሚልኬሳ መንገሻ 13:01.11,
4ኛ ንብረት መላክ 13:12.88,
●5000 ሜ ሴቶች፣
1ኛ እጅጋዬሁ ታዬ 14:12.98,
2ኛ ለተሰንበት ግደይ 14:24.59,
4ኛ ለምለም ኃይሉ 14:44.73,
6ኛ ፋንቱ ወርቁ 14:47.37,
እንኳን ደስ አለን!

   በርእስነት ያነበባችሁት ምልክቶችን እንወቅ ቀድመን እንዘጋጅ የሚለው አባባል በእንግሊ ዝኛው Be prepared Before Lightning Strikes የሚል ሲሆን ይህም በአለም አቀፍ ደረጃ በእርግዝና ጊዜ የሚከሰትን የደም ግፊት ቀን ሲከበር ለቀጣዩ አመት መሪ ቃል ተደርጎ የተወሰደ ነው፡፡ በእርግዝና ወቅት የሚከሰት የደም ግፊት ወይም Preclampsia በየአመቱ እ.ኤ.አ ሜይ 22/ተከብሮ የሚውል ሲሆን በአለም ለአምስተኛ ጊዜ በኢትዮጵያ ደግሞ ለመጀመሪያ ጊዜ በቅዱስ ጳውሎስ ሆስፒታል ሚሊኒየም ሜዲካል ኮሌጅ እ.ኤ.አ ሜይ 20/በኢትዮጵያ አቆጣጠር ግንቦት 12/2014 ተከብሮአል። በእርግዝና ወቅት የሚከሰት የደም ግፊት (Preeclampsia) ከዋና ዋና ከእርግዝናና ወሊድ ጋር በተያያዘ ከሚከሰቱ የእናቶች እና የጨቅላ ህጻናት ሞት ምንያቶች ውስጥ አንዱና ዋነኛው ነው በበአሉ ላይ ባለሙያዎች እንደገለጹት፡፡ በየአመቱ ወደ 76.000 የሚጠጉ እናቶች እና 500.000 የሚሆኑ ህጻናት ከዚሁ ህመም ጋር በተገናኘ በአለም ላይ ህይወታቸው ያልፋል፡፡ በኢትዮጵያም በወሊድ ጊዜ ከሚከሰተው ከደም መፍ ሰስ በመቀጠል በሁለተኛ ደረጃ የእናቶች ሞት ምክንያት ሲሆን በአንዳንድ ሆስፒታሎች ለምሳሌም…በቅዱስ ጳውሎስ ሆስፒታል ሚሊኒየም ሜዲካል ኮሌጅ ቀዳሚ የእናቶች እና የህጻናት ሞት ምክንያት ነው፡፡
በእርግዝና ወቅት የሚከሰት የደም ግፊት (Preeclampsia) እርጉዝ በሆነች ወይም በአራስ ሴት አካል ውስጥ ያሉ ክፍሎች ላይ እክል የሚፈጥር እና ከፍተኛ የደም ግፊት የሚያስ ከትል ህመም ነው፡፡ ይህ በእርግዝና ወቅት የሚከሰት የደም ግፊት ከእናቲቱ በተጨማሪም በጽንስ ላይ የተለያዩ ችግሮችን የሚያስከትል በሽታ ሲሆን በጊዜ ታውቆ ህክምና ካልተደረገ ከፍተኛ የጤና መቃወስ ከማስተሉ በተጨማሪ የእናቲቱንም ሆነ የጽንሱን ህይወት እስከማሳ ጣት ሊያደርስ ይችላል፡፡  
የእርግዝና ደም ግፊት የሚከሰተው መቼ ነው?
አብዛኛውን ጊዜ በእርግዝና 2ኛው አጋማሽ ማለትም ከሀያ ሳምንት በሁዋላ ይከሰታል፡፡ ልጅ ከተወለደ በሁዋላም ሊከሰት ይችላል፡፡
የእርግዝና ደም ግፊት መንስኤው ምንድን ነው?
በተለያየ ጊዜ ጥናቶች ቢደረጉም አንዳንድ ሴቶች ለምን በእርግዝና ወቅት የደም ግፊት እንደሚይዛቸው በትክክል አልታወቀም፡፡ ወይም የዚህን በሽታ መንስኤ ለይቶ ለማወቅ አልተቻለም። ነገር ግን ከዚህ በታች የተጠቀሱት ምክንያቶች ተጋላጭ ያደርጋቸዋል፡፡
እርግዝና የመጀመሪያቸው ከሆነ፤
ከዚህ በፊት በእርግዝና ግዜ የደም ግፊት የታየባቸው ወይም በቤተሰብ ውስጥ ተመሳሳይ ታሪክ ያላቸው ከሆነ፤
ከዚህ በፊት የደም ግፊት ፤የኩላሊት ወይም ሁለቱም በሽታ የነበረባቸው ከሆነ፤
እድሜአቸው ከ40 አመት በላይ የሆኑ፤
እርግዝናው መንታ ወይም ከዚያ በላይ ሲሆን፤
እንደ ስኩዋር አይነት ተጓዳኝ በሽታ ያለባቸው፤
ከመጠን በላይ የሰውነት ክብደት፤
አንዲት ነፍሰ ጡር ደም ግፊት ቢኖርባት በልጇላይ ምን ሊያስከትል ይችላል?
የልጁ ክብደት ከእርግዝና ጊዜ ጋር ሲታይ የቀነሰ ይሆናል፤
የወሀ ሽንት መቀነስ፤
በእትብት በኩል ለልጁ የሚደርሰው ደም መቀነስ፤
እንዲሁም ጽንሱ በማህጸን ውስጥ እንዳለ ሊሞት ይችላል፡፡
የእርግዝና ደም ግፊት ምልክቶቹ ምንድናቸው?
የበሽታው የመጀመሪያ ደረጃ ላይ ምንም አይነት ምልክት አይታይም፡፡ በምርመራ ጊዜ የግፊት መጨመር ከ140/110 በላይ ከሆነ እና ሽንት ውስጥ ያለው ፕሮቲን መጨመር ይታያል፡፡ በተጨማሪም ህመሙ አደገኛ ደረጃ ላይ ሲደርስ፤
ከባድ እራስ ምታት፤
የእይታ ለውጥ (የእይታ ብዥ ማለት፤ የእይታ መጋረድ)፤
ትንፋሽ ማጠር፤
በሆድ የላይኛው ክፍል ላይ ከባድ የሆነ የህመም ስሜት፤
ከፍተኛ የደም ግፊት ከ(160/110) በላይ ፤
የፊትና የእጆች ማበጥ፤
በእርግዝና ወቅት የሚከሰት የደም ግፊትን ለመከላከል ምን ይደረግ በሚለው ዙሪያ በእርግ ዝና ወቅት የሚከሰትን የደም ግፊት Preeclampsiaን በሚመለከት ፕሮጀክት እየሰሩ ያሉትን ዶ/ር ድልአየሁ በቀለን አነጋግረናል፡፡ ዶ/ር ድልአየሁ የጽንስና ማህጸን ሕክምና እስፔሻሊስት እና በቅዱስ ጳውሎስ ሆስፒታል ሚሊኒየም ሜዲካል ኮሌጅ ጽንስና ማህጸን ሕክምና የትምህርት ክፍል ኃላፊ ናቸው፡፡  
ዶ/ር ደልአየሁ እንዳሉት ብዙ ጊዜ ነብሰጡር የሆኑ ሴቶች ወደ ሕክምናው የሚቀርቡት ህመሙ ከጸና በሁዋላ እና የደም ግፊቱ ከፍተኛ ደረጃ ላይ ደርሶ የማንቀጥቀጥ፤ትንፋሽ ማጠር ፤አእምሮአቸውን መሳት፤የእይታ ብዥ ማለት…ሲያጋጥማቸው በመሆኑ ከባድ ነው፡፡ ነገር ግን የእርግዝና ክትትላቸውን አስቀድመው በተገቢው ቢያደርጉና ሕክምናውን አስቀድሞውኑ ቢጀምሩ እንደዚህ ካለው ደረጃ ስለማይ ደርሱ ጉዳቱን መቀነስ ይቻላል፡፡ ከእርግዝና በፊት አስቀድሞውኑ የደም ግፊት ሕመም ያለባት ሴት ከመጸነስዋ በፊት የደም ግፊቱ በጤናዋም ላይ ይሁን በጽንሱ ላይ ሊያደርስ የሚችለውን ችግር አስቀድማ ብታወቅ የበለጠ ጠቃሚ ይሆናል። በተደጋጋሚ እንደሚነገረውም ማንኛዋም ሴት ሕመም ይኑርባ ትም አይኑርባትም ከመጸነስዋ በፊት ሐኪምዋን ብታማክር የእናቶችን እና የሕጻናቱን ሞት ለመቀነስ በጣም ይረዳል፡፡ ስለዚህ በእርግዝና ደም ግፊት የተጋለጡ እናቶችን ለመለየትና እድሉን ለመቀነስ የቅድመ ወሊድ ክትትል በመጀመሪያ ሶስት ወር መጀመር ትክክለኛ እርምጃ ይሆናልብለዋል ዶ/ር ድልአየሁ፡፡
እርጉዝ እናቶች የደም ግፊት ሊይዛቸው ከሚችሉባቸው ምክንያቶች ተብለው ከሚጠቀሱት ውስጥ የክብደት መጨመር እና የስኩዋር ሕመም ተጠቃሽ ናቸው፡፡ ሴቶች ባጠቃላይ አስቀ ድሞውኑ የነበሩ የጤና ችግሮችንም ይሁን በእርግዝና ጊዜ ሊከሰት ይችላል ተብሎ የሚገመ ተውን አደጋ ለመቀነስ ቅድመ ጥንቃቄ ማድረግ ይጠበቅባቸዋል፡፡  
ከወሊድ ጋር በተያያዘ የሚከሰተውን የደም መፍሰስ ተከትሎ በአለም አቀፍ ደረጃ በእርግዝና ጊዜ የሚከሰት የደም ግፊት Preeclampsia በአለም አቀፍ ደረጃ ገዳይነቱ የተረጋገጠ የእና ቶች እና ጽንስ ወይንም ጨቅላዎቻቸው ህይወት ጠንቅ ነው። ይህንን በሽታ ለማስወ ገድና እናቶችንና ልጆችን ለማዳን ብዙ ስራ መሰራት እንዳለበት የታመነ በመሆኑ በዚህ እትም እንግዳችን ዶ/ር ድልአየሁ በቀለ ፕሮጀክት በመስራት ላይ ናቸው፡፡ እሳቸውም እን ደሚሉት በአለም አቀፍ ደረጃ በአመት እ.ኤ.አ ሜይ 22 አለም አቀፍ ከእርግዝና ጋር በተ ገናኘ የሚከሰተውን የደም ግፊት ቀን ለመጀመሪያ ጊዜ ማክበራችን ከዚህ ጋር ወደፊት መፍት ሔው በምን መንገድ መቀረጽ አለበት የሚለውን ለማጉላት ነው፡፡ በአገር አቀፍ ደረጃ ህብረተሰቡ ስለ Preeclampsia በደንብ እንዲያውቅ ከማድረግ ባሻገር በህክምናው ዘርፍም ተገቢው ጥንቃቄ እንዲደረግ የሚያስችል ስራ በመስራት ላይ ነን ብለዋል ዶ/ር ድልአየሁ፡፡
እንደ ዶ/ር ድልአየሁ ማብራሪያ በአለም ላይ በየአመቱ May ወሩ ሙሉ እንዲሁም በተለ ይም እ.ኤ.አ May 22 በተለያየ መንገድ ስለ Preeclampsia እየተወራ ያልታወቀውና በቀላሉ መፍትሔ ሊደረግለት የሚገባው በሽታ በህብረተሰቡም ይሁን በሕክምና ባለሙያዎች እንዲሁም በሚመለከታቸው አካላት ተገቢውን እውቅና እንዲያገኝ የማድረግ ስራው ወደፊት በሀገራችን በሁሉም አካባቢዎች እንዲከበር እና እናቶችና ህጻናቶቻቸውን እንድናድን የሚል ሀሳብ አለ፡፡
የእናቶችን ሞት ሙሉ በሙል ለመቀነስ ህብረተሰቡ ስለ Preeclampsia ንቃተ ህሊናውን ማዳበር፤የእርግዝና ክትትል አድርገው አስቀድሞ መፍትሔ እዲያገኛ፤ወይንም የህመሙን ምልክት ተረድተው ቶሎ መፍትሔ እንዲፈልጉ ከተደረገ  ህመሙ መፍትሔ ያለው ህመም ነው፡፡ በተለይም ለህመሙ ተጋላጭ ይሆናሉ ተብሎ የሚገመቱትን እናቶች አስቀድሞ ለይቶ መፍትሔ እንዲያገኙ ማድረግ አንዱ የፕሮጀክቱ አላማ ሲሆን እስከአሁን ድረስ ይህ ተግባ ራዊ የሚሆነው በትላልቅ ሆስፒታሎች ስለሆነ ይህንን በመላው የአገሪቱ አከካባቢዎች በጤና ጣቢያ ደረጃ አውርዶ ተግባራዊ ማድረግ ዋናው አላማው ነው፡፡ ወደፊት ፕሮጀክቱ ሲያልቅ የተሻለ አሰራር በመላው ሀገሪቱ በተመሳሳይ ሁኔታ ይዘረጋል ብለን እንጠብቃለን ብለዋል ዶ/ር ድልአየሁ በቀለ የጽንስና ማህጸን ሕክምና እስፔሻሊስት፡፡

Page 7 of 611