Administrator

Administrator

  - የ140 ቢሊዮን ዶላር ሃብት ለሁለት ይካፈላሉ
         - የፍቺው መንስኤ አልታወቀም

               ቢሊየነሮቹ ቢል ጌትስና ሜሊንዳ ጌትስ ባለፈው ሳምንት ፍቺ (ሜይ 3) ለመፈፀም መወሰናቸውን ይፋ ሲያደርጉ ብዙዎች ተደናግጠዋል። ለ27 ዓመታት የዘለቀው ትዳራቸው  ሰላማዊና የተረጋጋ እንደነበር ይነገራል። በቢዝነስ ስራቸውና በበጎ አድራጎት እንቅስቃሴያቸው  ስኬትና ዕውቅና ተቀዳጁት ጥንዶቹ ሦስት ልጆችንም አፍርተው ለቁም ነገር አብቅተዋል- አሁን የኮሌጅ ትምህርታቸውን እየተከታተሉ ነው። ጥንዶቹ የ45 ቢሊዮን ዶላር ሃብት ያፈሩ ሲሆን በስማቸው የሚንቀሳቀስ የ50 ቢሊዮን ዶላር ፋውንዴሽን መስርተዋል- የዛሬ 20 ዓመት። ይሄ ሁሉ ግን ትዳራቸውን ከፍቺ አልዳነም። ፍቺውን ተከትሎም የ140 ቢ.ዶላር ሃብት ክፍፍል እንደሚፈጸም ታውቋል። ፍቺው “የቢል እና ሚሊንዳ ጌትስ ፋውንዴሽንን” የወደፊት ዕጣ ፈንታን ጥያቄ ውስጥ እንዳስገባው ተነግሯል።
ቢል ጌትስና ሚሊንዳ ጌትስ የተዋወቁት እዚያው ማይክሮሶፍት ውስጥ ነው። የማይክሮሶፍት መስራቹ ቢል ጌትስ፤ ያኔ የኩባንያው ዋና ስራ አስፈፃሚ የነበረ ሲሆን ሚሊንዳ ደግሞ የመልቲ ሚዲያ ምርቶች ማርኬቲንግ ማናጀር ነበረች። እ.ኤ.አ በ1987 የፍቅር ግንኙነት የጀመሩት ጥንዶቹ፤ በ1994 ዓ.ም በሃዋይ ደሴት ላይ ጋብቻውን ፈፅመዋል። በሲያትል የዋሽንግቶን ሃይቅ ዳርቻ ላይ የተንጣለለ ቪላ ውስጥ የሚኖሩት። በእርግጥ በተለያዩ የአሜሪካ ግዛቶች ሌሎች መኖሪያ ቪላዎች እንዳላቸውም ይታወቃል።
እ.ኤ.አ በ2000 ዓ.ም የተመሰረተው “ቢልና ሚሊንዳ ጌትስ ፋውንዴሽን”፤  በአፍሪካና ሌሎች ታዳጊ አገራት የማህበረሰብ ጤና፣ የአየር ንብረት ለውጥና በትምህርት ላይ አተኩሮ የሚንቀሳቀስ ተቋም ነው። ባለፉት 20 ዓመታት ባደረገው እንቅስቃሴም የብዙዎችን ህይወት በመለወጥ ረገድ ጉልህ አስተዋጽኦ ያደረገ ሲሆን በዓለም ግዙፉ የግል የበጎ አድራጎት ድርጅት ለመሆን በቅቷል።
ሜሊንዳ ጌትስ “ፓይቮታል ቬንቸርስ” የተሰኘ የኢንቨስትመንት ተቋም በ2015 በግሏ የመሰረተች ሲሆን ተቋሙ በአሜሪካ የሚገኙት ሴቶችና ቤተሰቦችን ለመደገፍ እንዲሁም ማህበራዊ ግስጋሴን ለማምጣት አልሞ የሚሰራ ነው ተብሏል።
ቢል እና ሚሊንዳ ጌትስ ጥንዶቹ ፍቺ ለመፈጸም መወሰናቸውን ባለፈው ሜይ 3 ይፋ ሲያደርጉ፤ በትዊተር ገፃቸው ላይ ባሰፈሩት አጭር መግለጫ፤ “በቀጣዩ የህይወታችን ምእራፍ ጥንዶች ሆነን አብረን መቀጠል እንችላለን ብለን አናምንም” ብለዋል። ሜሊንዳ ጌትስ በበኩሏ፤ “ይሄ ትዳር ሊጠገን በማይችል ሁኔታ ፈርሷል” ብላች- በፍቺ ማመልከቻዋ ላይ።
“ዘ ዎል ስትሪት ጆርናል” እንደዘገበው፤ የቢሊየነሮቹ ትዳር ድንገት አይደለም ለፍቺ የበቃው። ሚሊንዳ ጌትስ  ከ2019 ጀምሮ ፍቺ ለመፈጸም የተለያዩ ጠበቃዎችን ስታማክር ቆይታለች። ለዚህ ውሳኔዋ ያበቃት ደግሞ ቢል ጌትስ፣ በወሲብ ንግድ ተከሶ ከተፈረደበት ጄፍሪ ኢፒስቲን ጋር ግንኙነት እንዳለው ከተገለፀ በኋላ ነው ብሏል- ጋዜጣው።  ኒውዮርክ ታይምስ በኦክቶበር 2019 ባቀረበው ዘገባ፤ ቢል ጌትስ ከ2011 ጀምሮ ከኢፕስቲን ጋር ለበርካታ ጊዜያት መገናኘቱን ጠቁሟል። ቢል ጌትስ በበኩሉ፤ ከኢፕስቲን ጋር ምንም ዓይነት የቢዝነስም ሆነ የወዳጅነት  ግንኙነት እንደሌለው አስተባብሏል- በወቅቱ።
ጥንዶቹ ፍቺያቸውን ይፋ ባደረጉበት ዕለት፣ ቢል ጌትስ ከ1.8 ቢሊዮን ዶላር በላይ የሚገመት የአክስዮን ድርሻ ለባለቤቱ ማዛወሩን ዘገባዎች ያመለክታሉ። የሃብት ክፍፍሉ አካል ይመስላል።
ቢሊየነሮቹ ጥንዶች የኮሮና ወረርሽኝ መከሰቱን ተከትሎ ባሉት ጊዜያት  በሥራ ተጠምደው ነው የከረሙት። ፋውንዴሽኑ ኮቪድ -19ን ለመከላከል የሚደረገውን ዓለማቀፍ ጥረት ለመደገፍ 1.75 ቢሊዮን ዶላር የለገሰ ሲሆን በኮቪድ-19 ክትባቶች ጥናትና ምርምር ላ አስተዋፅኦ ማድረጉ ተዘግቧል።
እንግዲህ የሁለቱ ታዋቂ የዓላማችን ቢሊየነሮች ፍቺ አይቀሬ ከሆነ ዘንዳ ቀሪው በከፍተኛ የህግ ባለሙያዎች የታገዘ የሃብት ክፍፍል ይሆናል። ጥንዶቹ ሃብታቸውን እኩል የሚካፈሉ ከሆነም ሚሊንዳ ጌትስ በዓለማችን ሁለተኛዋ የሴት ቢሊየነር እንደምትሆን ዘገባዎች ይጠቁማሉ። በክፍፍሉ የ70 ቢ.ዶላር ገደማ ሃብት ይደርሳታል። በዚህ መሃል የሚነሳው ጥያቄ ታዲያ የቢልና ሜሊንዳ ሶስት ልጆችስ ምን ያህል ገንዘብ በውርስ ያገኛሉ የሚለው ነው።
በነገራችን ላይ ሶስቱም ልጆቻቸው ነፍስ ያወቁ የኮሌጅ ተማሪዎች ናቸው። እነሱም የ25 ዓመቷ ጄኒፈር ካታሪን ጌትስ፣ የ21 ዓመቱ ሮሪ ጆን ጌትስ እና የ19 ዓመቷ ፎቢ አዴሌ ጌትስ በመባል ይታወቃሉ።
በአሁኑ ወቅት የዓላማችን አራተኛው ቢሊየነር እንደሆነ የሚታወቀው ቢል ጌትስ በተደጋጋሚ በሰጠው መግለጫ፤ አብላጫውን የሃብቱን ድርሻ የሚሰጡት ለቤተሰቡ ፋውንዴሽን መሆኑን አስታውቋል። ልጆቻቸው  ከሃብቱ የሚደርሳቸው 10 ቢሊዮን ዶላር ብቻ  ነው ተብሏል።
እ.ኤ.አ በ2017 ቢል ጌትስ ለልጆቹ ለምን ከፍተኛ ገንዘብ በውርስ እንደማይሰጥ አስረድቷል። “ለልጆች ከፍተኛ መጠን ያለው ሃብቱን ማውረስ ውለታ አይደለም። የራሳቸውን የህይወት መንገድ ለመፍጠር የሚያደርጉትን ጥረት ያበላሻል።” በማለት።
የቢሊየነሮቹ የሃብት ዝርዝር
-  ዋሺንግተን ሃይቅ ደርቻ የሚገኝ የተንጣለለ
   የመኖሪያ ቪላ-65 ሚ.ዶላር
- በፍሎሪዳ፤ ዌሊንግተን የሚገኝ መኖሪያ ቤት-
   55 ሚ.ዶላር
- በካሊፎርኒያ፤ ኢንዲያን ዌልስ የሚገኝ መኖሪያ
   ቤት-1 ሚ.ዶላር
- በማዕከላዊ አሜሪካ ቤሊዜ የሚገኝ የግል
  ደሴት- 25 ሚ.ዶላር
- ቅንጡ የስፖርት መኪናዎች ስብስብ
   - 650 ሺ   ዶላር
- የስነ-ጥበብ ስብስብ (የሊዮናርዶ ዳ ቪንቺ
   ስራዎችን ጨምሮ)- 130 ሚ.ዶላር
- ካስኬድ ኢንቨስትመንት (ኩባንያ) -29.9
   ቢ.ዶላር
- ዲሬ ኤንድ ካምፓኒ (አክስዮን)- 11.9 ቢ.ዶላር
- የካናዳ ብሔራዊ የባቡር መስመር (አክስዮን)-
   11 ቢ.ዶላር
- ዲያጎ (አክስዮን)- 1.6 ቢ.ዶላር
- ማይክሮሶፍት (አክስዮን) - 26.1 ቢ.ዶላር
የዓለማችን ሁለቱ ተፅዕኖ ፈጣሪ ቢሊየነሮች ፍቺ  የዓለማቀፍ ሚዲያዎች ዋነኛ አጀንዳ ሆኖ ነው የሰነበተው። በተለይ ደግሞ ጥንዶቹ ፍቺውን ይፋ ከማድረግ ባለፈ ምክንያታቸውን ለመግለፅ አለመፍቀዳቸው ሁሉም የየራሱን ግምትና መላ ምት እንዲሰጥ አስገድዶታል። የጥንዶቹ ትዳር ለሶስት አስርት ዓመታት ገደማ መዝለቁና የሁለቱም ባለትዳሮች ዕድሜ ከ50 ዓመት ያለፈ መሆኑ ለብዙዎች ፍቺውን እንቆቅልሽ አድርጎባቸዋል። የማይክሮሶፍት ዋና ሥራ አስፈፃሚ ሆኖ ለበርካታ ዓመታት ኩባንያውን የመራው ቢልጌትስ፤ በ2009 ዓ.ም ከዋና ሥራ አስፈፃሚነቱ የለቀቀ ሲሆን ዓምና ደግሞ ከቦርድ ሊቀ መንበርነቱ በፈቃዱ አስረክቧል። ቢልና ሚሊንዳ ጌትስ በአሁኑ ሰዓት ፋውንዴሽንን በሊቀ መንበርነት እያስተዳደሩት ይገኛሉ። የጡረታ ዘመን ሥራቸው ያደረጉትም ይመስላል።
ጥንዶቹ በአሁኑ ሰዓት ይህ የቤተሰቡ ፋውንዴሽን ከፍቺው በኋላ ይቀጥላል ወይ የሚለው ጉዳይ ለብዙዎች ጥርጣሬ  የፈጠረ ቢሆንም ጥንዶቹ ግን ፋውንዴሽኑን በተመለከተ ምንም የሚለወጥ ነገር እንደማይኖር ነው የገለፁት። ግን ግን ጥንዶቹን ለፍቺ ያበቃቸው ምክንያት ምን ይሆን?  በመሃላቸው ገብቶ ሰይጣን ቢገባ ነው? (የፈረንጅ ትዳር ውስጥ ሰይጣን አይገባም እንዴ?!)


 "--በርካታ አርአያ የሆኑኝ ሰዎች ቢኖሩም፣ ከሁሉም የላቀችው አርዓያዬ ግን እናቴ ናት። ዛሬም ድረስ የምመራባቸውን የሕይወት መርሆዎች የቀሰምኩት ከሷ ነው። ከዋና ዋናዎቹ መካከልም፤ ሁሉንም ሰው እኩል ማክበር የሚለው መርህ ትልቁ ነው።--"
        ባለፈው ሰኞ ለሊት በኮሮና ሳቢያ ህይወታቸውን ባጡት  ወ/ሮ ዘሚ የኑስ የተሰማንን ሀዘን እየገለፅን፣ ለቤተሰቦቻቸውና ወዳጆቻቸው መፅናናትን እንመኛለን፡፡
      ዝግጅት ክፍሉ

             የተወለድኩት ጥር 9 ቀን 1951 ዓ.ም አዲስ አበባ ነው። አባቴ ትጉህ ሠራተኛ ነበር። ልጅነቱን በእረኝነት ያሳለፈው አባቴ፤ እውቅ የወንዶች ሙሉ ልብስ ሰፊ ነበር። ገጠር የተወለደችው እናቴ፤ የ9 ዓመት ልጅ ሳለች ነው የተዳረችው። ሁለቱም ወላጆቼ የትምህርት ቤትን ደጃፍ አልረገጡም። ነገር ግን እጅግ አስተዋዮች ነበሩ።
በ1960ዎቹ መጨረሻ ላይ ለወጣቶች አስጊ የነበረውን ፖለቲካዊ ሁኔታ በመፍራት፣ በ17 ዓመቴ ወደ ጣልያን ተሰደድኩ። በጣልያን ትምህርት እየተማርኩ ጎን ለጎንም፣ በአገሪቱ ማዕከላዊ የስደተኞች ፅሕፈት ቤት ውስጥ ተቀጥሬ መስራት ጀመርኩኝ። ከተባበሩት መንግስታት የስደተኞች ከፍተኛ ኮሚሽን ጋር በጥምረት በሚንቀሳቀሰው ፅሕፈት ቤት ውስጥ ሥሰራ፣ በጣልያን በኩል ወደ ሌሎች አገራት የሚሻገሩ ብዙ ሺ ኢትዮጵያውያንና ኤርትራውያን ስደተኞችን አስተናግጃለሁ።
በ1973 ዓ.ም ለአጭር ጊዜ ወደ ኢትዮጵያ  በመጣሁ ጊዜ፣ ወታደራዊው የደርግ መንግሥት፣ “ፀረ-አብዮተኞች ከአገር እንዲኮበልሉ እረድተሻል" በሚል በመወንጀል፣ ጥቁር መዝገብ ውስጥ አሰፈረኝ። እንደመታደል ሆኖ ግን ለሁለተኛ ጊዜ  በማምለጥ፣ አሜሪካ ገባሁኝ፡፡ እስከ 1987 ዓ.ም ድረስም ለ14 ዓመታት ያህል በስደት ኖርኩኝ።
እዛም እያለሁ በመዋቢያ ንጥረ ነገሮችና በአጠቃቀማቸው ዙሪያ ሥልጠና ከወሰድኩ በኋላ፣ በፊልም ማዕከልነቷ በምትታወቀው ሆሊውድና በቤቨርሊ ሂልስ እንዲሁም በሌሎች በርካታ ቦታዎች፣ በቆዳና ፀጉር እንክብካቤ ላይ በማተኮር በሙያዬ እሰራ ነበር። ስራው በዘርና በባህል፣ በአስተዳደግና በኑሮ ደረጃ እጅጉን ከሚለያዩ ብዙ አይነት ሰዎች ጋር በማገናኘት፣ የሕይወት ትምህርት እንድቀስም እድል ሰጥቶኛል።
ወታደራዊው መንግስት መውደቁን ተከትሎ፣ ለራሴ በገባሁት ቃል መሰረት፣ በ1983 ዓ.ም ለእረፍት ወደ ኢትዮጵያ ተመለስኩ። በስራ አጥነት ተስፋ የቆረጡ ብዙ ወጣቶችን ስመለከት፣ ልቤ በሃዘን ተሰበረ። ይሄኔ ነው ወደ ኢትዮጵያ ጠቅልዬ በመምጣት፣ ወጣቶችና ህፃናት ላይ በማተኮር፣ ለምወዳት ሀገሬ የድርሻዬን ለማበርከት የወሰንኩት። ወደ ኢትዮጵያ ከተመለስኩ በኋላ፣ የስራ እድል ለመፍጠርና የሙያ ክህሎቴን ለወገኖቼ ለማካፈል በማሰብ፣ በሀገሪቱ ፈቃድ የተሰጠው የመጀመሪያውን የውበት ማሰልጠኛ ት/ቤት ከፈትኩ። ከዚያን ጊዜ ጀምሮ፣ በኒያና የውበትና ሞዴሊንግ ት/ቤት፣ ከ6 ሺ በላይ ወጣት ሴቶችና ወንዶችን አሰልጥኜ አስመርቄያለሁ።
የውበት ት/ቤቱ፣ የማስተምርበት ብቻ ሳይሆን የምማርበትም ቦታ ነው ማለት እችላለሁ። እንዴት? ቢባል፣ የተለያየ ህይወትን አልፈው ከሚመጡ ብዙ ተማሪዎች ጋር ስለምገናኝ፤ ስለ ወጣቶች ኑሮ፣ ስለ ፍላጎቶቻቸውና ስለሚገጥሟቸው ፈተናዎች ጥልቅ እውቀት አግኝቼበታለሁና፡፡ በውበት ሙያ ሰልጥነው ለመስራት የሚፈልጉ በርካታ ወጣቶች ቢኖሩም፣ ብዙዎቹ ገንዘብ ከፍለው ለመሰልጠን አቅም አልነበራቸውም። ይሄን በማስተዋል መንግስታዊና መንግስታዊ ካልሆኑ ድርጅቶች ጋር በመተባበር ነጻ የትምህርት እድል አመቻቸሁ። ነፃ የትምህርት እድሉ፤ በአብዛኛው ተገድደው በወሲብ ስራ፣ በቤት ሰራተኝነትና በቀን ስራ ተሰማርተው ለነበሩ ወጣት ሴቶች በእጅጉ ጠቅሟል። ከስራ ባልደረቦቼ ጋር በመሆን፤ ሰብእናቸውን የሚያበለጽግና ተደብቆ የቆየ የግል ዝንባሌያቸውን የሚያዳብር፤ እንዲሁም አኗኗራቸውን የሚቀይርና በራስ የመተማመን መንፈሳቸውን የሚያሳድግ የሕይወት ክህሎት ስልጠና ለመስጠት በትጋት ሰርቻለሁ። ዛሬ አብዛኛዎቹ ወጣቶች በውበት ሳሎኖች ውስጥ ተቀጥረው እየሰሩ ሆኑ የተወሰኑት ደግሞ የራሳቸውን የውበት ሳሎኖችና ስፓዎች ከፍተዋል።
በዚህ መሃል ግን፣ ትንሹ ልጄ የኦቲዝም ችግር እንዳለበት በባለሙያ ተነግሮኝ፣ ከባድ ፈተና ውስጥ ገባሁ።። ያልወሰድኩት ት/ቤት የለም። ሁሉም ግን “የተለየ ባህሪ አለው” እያሉ በየተራ አሰናበቱብኝ፡፡ ይሄኔ ነው የኦቲዝም ችግር ያለባቸው ህፃናት ያሏቸው ወላጆች፣ የሚጋፈጧቸውን ፈተናዎች በቅጡ የተገነዘብኩት። ኦቲዝም እንደ ጤና ችግር ሳይሆን እንደ እርግማን እየተቆጠረ፤ በርካታ ህፃናት “አንዳች ነገር ተጠናውቷቸዋል” በሚል በሰንሰለት ታስረው፣ ጨለማ ውስጥ እንደሚወረወሩ አስተዋልኩ። አንዳንዶቹማ በቤተሰባቸውም ጭምር  ይገለላሉ።
በኢትዮጵያ የኦቲዝም ችግር ያለባቸውን ህፃናት የማስተናገድ አቅም ያለው ት/ቤት ፈልጌ ሳጣ አንድ ውሳኔ ላይ መድረስ ነበረብኝ። ልጄን ይዤ ወደ አሜሪካ ብሄድ፣ መሰል ት/ቤቶችን እንደ ልቤ እንደማገኝ አውቃለሁ። ሆኖም በመሄድና እዚህ በመቅረት መሃል ብዙ ዋለልኩኝ። ከሁሉም በፊት ከገባሁበት ከባድ ውዥንብርና ተስፋ መቁረጥ ወጥቼ፣ ከእውነታው ጋር ለመጋፈጥ ቆርጬ መነሳት ነበረብኝ። ከዚያም ወደ አሜሪካ የመሄዱን ነገር እርግፍ አድርጌ ተውኩት። ምንም እንኳን ለልጄ የሚሻለው አሜሪካ ቢሆንም፣ እሱን ይዤ ስሄድ፣ እዚህ ያሉ ተመሳሳይ ችግር ያለባቸው ህጻናት፣ የህሊና እረፍት እንደማይሰጡኝ አሰብኩኝ። እናም እዚሁ ሀገሬ ላይ ሆኜ፣ ህብረተሰቡን ስለ ኦቲዝም ማስተማርን፣ የሕይወት ዓላማዬ አድርጌ ተነሳሁ። ልጄንና ተመሳሳይ የጤና እክል ያለባቸውን ህፃናት ለመርዳትና የወላጆችን በተለይም የእናቶችን ሸክም ለመጋራት በቁርጠኝነት ወሰንኩ።
በኢትዮጵያ ስለ ኦቲዝም ግንዛቤ የመፍጠር ጉዞዬን የጀመርኩት፣ ከውበትና ፋሽን ሙያ ጋር በተያያዘ ለጋዜጠኞች በምሰጣቸው ቃለ ምልልሶች ላይ፣ እግረ መንገዴን ስለ ኦቲዝም በመናገር ነበር። ኦቲዝምን የተመለከቱ መረጃዎችን (ምልክቶቹን፣ ተፈጥሮአዊ ሁኔታውን፣ ስነ-ልቦናዊና ኢኮኖሚያዊ ተፅእኖዎቹን) ለህብረተሰቡ ለማሰራጨት ፣ የተለያዩ ሚዲዎችን እጠቀም ነበር። በዚህ መንገድ ጉዳዩ በስፋት እየታወቀ መጣ። ነገር ግን ግንዛቤ መፍጠር ብቻውን በቂ አልነበረም። በ1994 ዓ.ም ጆይ የኦቲዝም ማዕከልን ከፈትኩ። ጆይ የኦቲዝም ማዕከል፣ በኢትዮጵያ የኦቲዝም ችግር ያለባቸውን ህፃናት ተቀብሎ የሚያስተናግድ የመጀመሪያው የኦቲዝም ማዕከል ነው። ማዕከሉ ስራ ሲጀምር ከተጋፈጥናቸው ትላልቅ ፈተናዎች መካከል፣ በዘርፉ የሰለጠኑ ባለሙያዎች እጥረትና የገንዘብ አቅም ውስንነት በዋናነት ይጠቀሳሉ። ስለ ኦቲዝም ያለኝን እውቀትና ግንዛቤ ለማስፋት ጥረት ማድረግ ነበረብኝ። በምርምርና ከወላጆች የድጋፍ ሰጪ ቡድን ጋር በሚደረግ የተሞክሮ ልውውጥ ብዙ ግንዛቤ አግኝቻለሁ። ከሀገር ውስጥና ከውጪ ሃገር ባለሙያዎች፣ ኦቲዝም ተኮር መረጃዎችን ለማግኘት ብዙ ተግቻለሁ። በበርካታ ሀገራት በኦቲዝም ዙሪያ የሚሰጡ ወርክ-ሾፖችንና ስልጠናዎችን እያሰስኩ ተሳትፌያለሁ። እነዚህም ስልጠናዎች፣ ስለ ኦቲዝም ያለኝን እውቀትና ግንዛቤ በቅጡ አጎልብተውልኛል። እኔም ያገኘሁትን እውቀት ለማዕከሉ ሰራተኞች በማጋራት፣ አንድ ፕሮግራም ለመቅረጽ በቃን። ፕሮግራሙ የልጆቹን የየግል ፍላጎት በማወቅና በመለየት፣ ለእያንዳንዳቸው ተስማሚ የሆነ ስልጠና ለመስጠት የሚያስችል ነው።
በተለይ “አቡጊዳ ፎነቲክስ” በሚል የፈጠርኩት አዲስ የቋንቋ ስርዓተ ትምህርት፣ ውጤታማ በመሆኑ በእጅጉ አስደስቶኛል። በግዕዝ ፊደላት ላይ ተመርኩዞ የተቀረፀው ስርዓተ ትምህርቱ፤ ሀገር በቀል እውቀትና መሳሪያዎችን ከድምፅ ልሳኖች (ፎነቲክስ) ጋር በማቀላቀል የሚያቀርብ ነው። ፕሮግራሙ ተማሪዎች የመንጋጋ ጡንቻዎቻቸውን እንዲያንቀሳቅሱ፣ ድምጾችንና ቃላትን እንዲፈጥሩና እንዲያወጡ እንዲሁም ቃላትን በመገጣጠም ዓረፍተ ነገሮችን መስራት እንዲችሉ የሚያግዛቸው ሲሆን ትኩረታቸውን ለመሰብሰብ፣ አቅማቸውንና የማሰብ ክህሎቶቻቸውን ለማዳበርም ይረዳቸዋል።
ይህንን ፕሮግራም ከጀመርን ወዲህ የኦቲዝም ችግር ያለባቸው ህፃናት፣ የማንበብና የመፃፍ ክህሎት ላይ አስደናቂ መሻሻል አይተናል። የ”አቡጊዳ ፎነቲክስ” ፕሮግራም መጀመሩን ተከትሎ፣ የልጆቻችን ችሎታ ተሻሽሏል። ለምሳሌ ሳሚያ የተባለችው ታዳጊ፣ ለመጀመሪያ ጊዜ በ13 ዓመት እድሜዋ  ልሳኗ ተከፍቶ መናገር ጀምራለች። የኔም ልጅ ጆጆም ቢሆን ፣ ማንበብና ፍላጎቱን በአንደበቱ መግለጽ ጀምሯል። ልጄ እራሱን ችሎ ስልኬ ላይ መደወልና ማነጋገር በመቻሉ፣ የትም ብሆን እንኳን ድምጹን መስማት ችያለሁ። ለስራ ከቤት ስወጣ፣ እንደ ድሮው በሀዘንና በብቸኝነት ስሜት በመስኮት አሻግሮ መመልከቱን ትቷል። አሁን ነገሮች ተቀይረዋል። ልጄ ወደ ት/ቤት ሲሄድም ሆነ በተለያዩ ፕሮግራሞች ላይ ለመሳተፍ ከአጠገቤ ሲለይ፣ ፊቱ በደስታና በፈገግታ ተሞልቶ እጁን እያወዛወዘ “ባይ! ባይ!” ይለኛል እንጂ፣ እንደ ወትሮው የሃዘንና የመከፋት ስሜት አይታይበትም።
በአሁኑ ጊዜ የኦቲዝም ችግር ያለባቸውን እንቁ የሆኑ 80 ታዳጊዎችን በተቋሙ ውስጥ ተቀብለን እያስተናገድን  ነው። ሁሉም ማለት ይቻላል በምንሰጣቸው ጠንካራ ፕሮግራሞችና ህክምናዎች ከፍተኛ መሻሻል ማሳየታቸውን ስናገር ደስታ ይሰማኛል።
ከጎናችን ሆነው ያገዙንን ሁሉ አመሰግናቸዋለሁ። በተለይ ደግሞ ለግሎባል ፈንድ ፎር ችልድረን፣ ለዴቪድ ልዊስ ፓካርድ ፋውንዴሽን፣ ለፊንላንድ ኤምባሲ፣ ለኢትዮጵያ መንግስትና ድጋፋቸውን ሳይሰስቱ  በቸርነት ለለገሱን ግለሰቦችና ተቋማት ሁሉ ምስጋናዬ ወደር የለሽ ነው። በእርግጥ የባለቤቴ፣ የቤተሰቤና የጓደኞቼ አስተዋፅኦም እጅግ ከፍተኛ ነውና፣ እነሱም ምስጋና ሲያንሳቸው ነው።
የልህቀት ማዕከል በመክፈት ፕሮግራሙን የማስፋት እቅድ አለኝ። ለህንፃ መስሪያ የሚሆን ቦታ ከአዲስ አበባ መስተዳድር ተረክበናል። ለግንባታ የሚያስፈልገውን ገንዘብ የማሰባበስ ስራም ተጀምሯል። ፕሮጀክቱን እንድናጠናቅቅ ሊያግዙን የሚፈልጉ በርካታ በጎ ፈቃኞች እንደምናገኝ እርግጠኛ ነኝ።
በቅርቡ በፋና ኤፍኤም 98.1 ሬዲዮ፣ ዘወትር እሁድ ከምሽቱ 1፡00-2፡00 የሚተላለፍ “ያገባናል” የተሰኘ ፕሮግራም ጀምሬአለሁ። ይሄም ከበርካታ ሰዎች ጋር ለመገናኘትና ተሞክሮዬን ለማካፈል እንዲሁም ከሌሎች ለመማር ትልቅ እድል ይፈጥርልኛል ብዬ አምናለሁ።
በርካታ አርአያ የሆኑኝ ሰዎች ቢኖሩም፣ ከሁሉም የላቀችው አርዓያዬ ግን እናቴ ናት። ዛሬም ድረስ የምመራባቸውን የሕይወት መርሆዎች የቀሰምኩት ከሷ ነው። ከዋና ዋናዎቹ መካከልም፤ ሁሉንም ሰው እኩል ማክበር የሚለው መርህ ትልቁ ነው። የአንድ ወገን መረጃ በመስማት ብቻ ማንም ላይ አለመፍረድ፤ በማንኛውም ዓይነት ግንኙነት ውስጥ በጎ ሀሳብ መያዝ፤ እንዲሁም የሚያጋጥሙኝን ፈተናዎች በሙሉ በአሸናፊነት መወጣት እንደምችል ማመን እንዳለብኝ አስተምራኛለች። “አንቺ የምትፈልጊውን ነገር፣ ራስሽ ካልሰራሽው ማን ይሰራዋል?” እያለችም ታበረታታኝ ነበር። ዛሬም ድረስ፣ ማንኛውንም ነገር ከመወሰኔ በፊት እናቴን አስባታለሁ። ሌላ የህይወቴ ኃይል ልጄ ቢላል ነው። ውጥኔን ለብቻዬ እንደጀመርኩትና ወደፊት ብቻዬን ብሆን እንኳን ፈተናዎችን ማሸነፍ እንደምችል ያስታውሰኛል። የኦቲዝም ችግር ካለበት ልጄ ከጆጆ ጋር ፍቅር እየሰጠሁት አብሬ መኖሬ፣ ዓለምን በተለየ መነፅር እንድመለከት አስተምሮኛል።
በግል ህይወትና በስራ ላይ ፈተናዎችን መጋፈጥ የተለመደ ነው ብዬ ስለማምን፣ በየቀኑ ፈተናዎችን ለመጋፈጥ ቀድሜ ራሴን አዘጋጃለሁ። ለውሳኔ አለመጣደፍን ተምሬአለሁ። እንቅፋቶች አላማዬን እንዲያሰናክሉብኝ ወይም ብርታቴን እንዲሸረሽሩብኝ አልፈቅድም። በቀኝ ጣቴ ላይ ያጠለቅኩት ቀለበት ይህን ያስታውሰኛል።
በኦቲዝምና በሌላ በማንኛውም የጤና እክል የሚቸገሩ ሁሉም ህፃናት፣ በሰው ልጅነታቸው በማህበረሰቡ ውስጥ ተቀባይነት ሲያገኙና በህብረተሰቡ እንቅስቃሴዎች ውስጥ በነጻነት ሲሳተፉ ማየት እሻለሁ። በኢትዮጵያ የኦቲዝም ችግር ባለባቸው ልጆች ላይ የሚከሰተውን ስቃይ የሚያባብሱትን አጉል ፍረጃ፣ ማግለልና ባዶ ቤት ውስጥ መቆለፍን ለማስቆም እጅ ለእጅ ተያይዘን መስራት አለብን። የእናቶች እምባ ታብሶ ማየት ምኞቴ ነው። ሌላው ህልሜ ደግሞ፣ ወጣት ልጆቻችንና እህቶቻችን ገላቸውን በመሸጥ ሳይሆን፣ በክህሎታቸው ኑሮአቸውን ሲመሩ ማየት ነው። የቤት ሰራተኞችና የቀን ሰራተኞች፣ በተሰማሩበት የስራ ቦታ ሁሉ ተገቢውን አክብሮት እንዲያገኙ አልማለሁ።
ለወጣት ሴቶች የምለግሰው ምክር እንዲህ የሚል ነው። ጊዜያችሁን በአግባቡ ተጠቀሙበት። የምትሰሩትን እወቁ፤ ለማንኛውም ዓይነት ሱስ ተገዢ አትሁኑ። ማንም እንዲረግጣችሁና እንዲረማመድባችሁ አትፍቀዱ። በውስጣችሁ ምን ያህል እምቅ አቅም እንዳላችሁ ተገንዘቡ፤ እናም ማንንም ለመምሰል ሳይሆን ራሳችሁን ለመሆን ጣሩ። ከምታደንቁት ሰው በምንም አታንሱም፤ አላማችሁን እውን ለማድረግ በትጋት ሰርታችሁ ስኬትን ተቀዳጁ። ከሌሎች ሰዎች ጋር ፈጽሞ አትፎካከሩ። መፎካከር ያለባችሁ ከራሳችሁ ጋር ብቻ ነውና። በሙሉ አቅምና በላቀ ብርታት መስራታችሁን አረጋግጡ፤ ራሳችሁን ውደዱ።  
ምንጭ፡- (“ተምሳሌት፡ ዕፁብ ድንቅ ኢትዮጵያውያን ሴቶች” ፤2007)


 በብዛት ከከተቡ አገራት በ80 በመቶው ኮሮና ብሶባቸዋል

           የአለም የጤና ድርጅት “በአለማቀፍ ደረጃ ልዩ ስጋት ፈጥሯል” ብሎ የፈረጀውና ከሌሎች የኮሮና ቫይረስ ዝርያዎች ሁሉ በቀላሉ የመሰራጨት አቅም ያለው በህንድ የተገኘው “B.1.617’’ የተባለ የኮሮና ቫይረስ ዝርያ ወደ 50 የአለማችን አገራት መዛመቱንና ከእነዚህም መካከል ሰባቱ የአፍሪካ አገራት መሆናቸውን ዋሽንግተን ፖስት ዘግቧል፡፡
የአለም የጤና ድርጅት ያወጣውን መረጃ ጠቅሶ ዘገባው እንዳለው፣ ይህ የቫይረሱ ዝርያ ከህንድ ውጭ በርካታ ሰዎችን ካጠቃባቸው አገራት መካከል እንግሊዝ በቀዳሚነት የምትጠቀስ ሲሆን፣ ቫይረሱ ብራዚልንና ደቡብ አፍሪካን ጨምሮ ወደ 50 ያህል አገራት መዛመቱን ለማረጋገጥ ተችሏል፡፡
ከዚህ ቀደም ቫይረሱ የተገኘባቸው የአፍሪካ አገራት ኬንያ፣ ሞሮኮ፣ ደቡብ አፍሪካ እና ኡጋንዳ መሆናቸውን ያስታወሰው ዘገባው፣ ከሰሞኑ ደግሞ ወደ አልጀሪያ፣ ዲሞክራቲክ ሪፐብሊክ ኮንጎና ናይጀሪያ መግባቱ መረጋገጡንም አክሎ ገልጧል፡፡ ኦል አፍሪካን ኒውስ በበኩሉ፣ በአፍሪካ አህጉር እስካሁን ድረስ ከ14 ሚሊዮን በላይ የኮሮና ቫይረስ ክትባቶች መሰጠታቸውን ከሰሞኑ ባወጣው ዘገባ አስነብቧል፡፡
በሌላ የኮሮና ቫይረስ ዜና ደግሞ፣ በመላው አለም ለበርካታ ዜጎቻው የኮሮና ክትባትን በስፋት ካዳረሱ ቀዳሚዎቹ አገራት መካከል 80 በመቶ ያህሉ ከህዝብ ብዛት አንጽር የቫይረሱ ስርጭት ከወትሮው ብሶ መቀጠሉ ተዘግቧል፡፡
በአለማችን የኮሮና ክትባትን በስፋት ከሰጡት ቀዳሚዎቹ አገራት ሲሼልስ፣ እስራኤል፣ የተባበሩት አረብ ኤሜሬቶች፣ ቺሊ እና ባህሬን መካከል ከእስራኤል በቀር ሁሉም የቫይረሱ ስርጭት ከወትሮው በከፋ ሁኔታ ላይ እንደሚገኝ መረጋገጡንና ይህም በክትባቶቹ ፍቱንነት ላይ ጥያቄ ማስነሳት መጀመሩን ፎርብስ ዘግቧል፡፡






  ሳልቫ ኬር የደቡብ ሱዳንን ፓርላማ በተኑ

          ኡጋንዳን ላለፉት 35 ያህል አመታት ያስተዳደሩትና ባለፈው ጥር ወር በተካሄደ አወዛጋቢና ደም አፋሳሽ ምርጫ ያሸነፉት ፕሬዚዳንት ዮሪ ሙሴቬኒ ባለፈው ረቡዕ ለ6ኛ ዙር የስልጣን ዘመን ቃለ መሃላ መፈጸማቸው ተነግሯል፡፡
የ76 አመቱ ሙሴቬኒ ለቀጣዮቹ ስድስት አመታት አገሪቱን ለማስተዳደር በመዲናይቱ ካምፓላ በይፋ ቃለ መሃላ በፈጸሙበት በዓለ ሲመት ላይ ከ10 በላይ የአፍሪካ አገራት መሪዎች የተገኙ ሲሆን፣ ሰኞ ዕለት የአገሪቱ ፖሊስ በዓለ ሲመቱን ለማወክ አቅደዋል ያላቸውን ከ40 በላይ ተጠርጣሪዎች ማሰሩን ቢቢሲ ዘግቧል፡፡
በሌላ የአፍሪካ ዜና ደግሞ፣ የደቡብ ሱዳኑ ፕሬዚዳንት ሳልቫ ኬር በአገሪቱ ከሶስት አመታት በተደረሰው የሰላም ስምምነት የተገቡ ቃሎችን ተፈጻሚ ለማድረግ በሚል ባለፈው ቅዳሜ የአገሪቱን ፓርላማ መበተናቸውን ኦልአፍሪካን ኒውስ ዘግቧል፡፡
የአገሪቱን የፓርላማ አባላትንና ከፍተኛ ባለስልጣናት ከገዥው ፓርቲ ብቻ ሳይሆን ከተቀናቃኝ ፓርቲዎች ለመምረጥ ታስቦ በ2018 የተፈጸመው ስምምነት 25 በመቶ የፓርላማ አባላትን ከተቀናቃኙ የሬክ ማቻር ፓርቲ ለማድረግ ተወስኖ እንደነበር ያስታወሰው ዘገባው፣ በዚህ መሰረትም ሳልቫ ኬር ፓርላማውን መበተናቸውንና አዲሱን ፓርላማ ከሰሞኑ ያዋቅራሉ ተብሎ እንደሚጠበቅ አመልክቷል፡፡


  በማኅበረሰባችን ልማድ መሠረት በዕድሜ ታላቅ የሆኑ ሰዎችን (ወንዶችን) ‘’ጋሼ’’ ወይም “ጋሽዬ” ብሎ መጥራት የተለመደ ነው፡፡ ”ጋሼ” ብሎ ”አንተ” ከተከተለ ደግሞ የበለጠ ቀረቤታ መኖሩን ይጠቁማል፡፡ ተማሪዎቹና የአካባቢው ማኅበረሰብ አባላት አብዛኞቹ “ጋሼ” ወይም “ጋሽዬ” እያሉ ይጠሩታል፡፡ መጠሪያ ስሙ አስፋው የምሩ መሆኑን የማያውቁ ብዙ ናቸው።
በ1950ዎቹ መጀመሪያ በዛፍ ጥላ ሥር የተጀመረ የማስተማር ተግባር ከ60 ዓመታት በላይ ቀጥሎ፣ ወደ ሁለት መቶ ሃምሳ  ሺህ ለሚጠጉ ወጣቶች የትምህርት ዕድል ከፍቷል፡፡ በአሥር ሺዎች የሚቆጠሩ የዝቅተኛው ማኅበረሰብ ክፍል አባላት (እናቶች፣ሕፃናት፣የጎዳና ተዳዳሪዎች) ደግሞ የተለየ ድጋፍ ተጠቃሚ ሆነዋል፡፡ ይህንን ያህል ቁጥር ያላቸውን ተማሪዎች ለዚህን ያህል ጊዜ ለማስተማርና ለአካባቢው ማኅበረሰብ ድጋፍ ለማድረግ የተቻለው ያለ ምንም ቋሚ በጀት መሆኑ ደግሞ እጅግ በጣም ያስገርማል፡፡
በሦስት የተለያዩ ሥርዓተ መንግሥቶች (የንጉሥ፣ የወታደር እና የዘር ፌደራሊዝም) ውስጥ አንድ ዓይነት ዓላማ ማለትም “መሃይምነትንና ድኅነትን መቀነስ” የሚለውን ሃሳብ ይዞ ለመዝለቅ ብዙ ውጣ ውረዶችን ተቋቁሞ ማለፍ እንደሚያስፈልግ መገመት አያስቸግርም፡
“ነብይ በአገሩ…”
ተረቱ “ነብይ በአገሩ አይከብርም” የሚል ቢሆንም፣ ጋሼን በተመለከተ “አይከብርምን” በአይታወቅም” ብንተካው ለእውነታው ይቀርባል፡፡ አብዛኛው ሰው ስለ ጋሼ ማንነትና ሥራዎቹ አያውቅም፡፡ በእርግጥ ለዚህ ነገር ዋናው ምክንያት ጋሼ ራሱ ነው፡፡ ይህንን በተመለከተ በ1964 ዓ.ም በታተመች የመነን መጽሄት ላይ ከዚህ የሚከተለው ሰፍሯል፡
“አስፋው የምሩ የሚሠራውን ሥራ እወቁልኝ የማይል፤ ስለሚሰጠው አገልግሎት እንዲያመሰግኑት ፍላጎት የሌለው በመሆኑ ሥራውን መሥራት እንጂ በሠራተኝነቱ ስሙ እንዲነሳ የማይሻ ሰው ነው፡፡”
ይህ ከላይ የቀረበው ሃሳብ ጋሼን በቅርብ የሚያውቁት፤ ሁሉ በአንድ ቃልና በአንድ ልብ የሚመስክሩት እውነታ ነው።
ሌላው ምክንያት ግን የእኛም የማወቅ ፍላጎት ማነስና የማስተዋወቅ ጥረት ውስንነት ሊሆን ይችላል፡፡ ሆኖም ግን በኋላ በዝርዝር እንደምናየው ጋሽየ በአገራችን ከፍተኛ ክብርና ዕውቅና ያለውን የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ ሸልማት ድርጅት “የ 1962 ዓ.ም የትምህርት ዘርፍ’ ተሽላሚ ነበር። ከእኛ በተሻለ የሚያውቁት የዓለም ሕጻናት ደግሞ “የዓለም ሕጻናት ጀግና” ብለው መርጠዉታል፡፡ ይሀንን ሽልማት ኔልሰን ማንዴላና ታዋቂዋ የህጻናትና የልጃገረዶች መብት ተሟጋች ማላይላ ያገኙት ከጋሽዬ በኋላ ነው።
እንደ አስፋው የምሩ (ጋሽዬ) አይነት ብዙም የማይታውቁ ሰዎች እንዴት ለአገርና ለወገን የሚጠቅም ተግባር ማከናወን እንደቻሉ አስፋው የምሩን (ጋሽዬን) በተምሳሌትነት አቅርቦ ማየት ይቻላል፡፡ ጋሼ የሕይወቱን ጥሪ የመለሰበትን መንገድ፣ ያጋጠሙትን ውጣ ውረዶችና የተከተላቸውን የሕይወት መርህዎች መቃኘት ብዙ ያተርፋል፡፡
የሕዝብ ፍቅርና ክብር
ከግማሽ ክፍለ ዘመን በላይ ላበረከተው ማህበራዊ አገልግሎት ከሕዝቡ ያገኘው የፍቅር ምላሽ ለእሱ ታላቁ ሽልማቱ ነው፡፡ ሁሉም “ጋሼ” የሚለውን እንደታላቅ የፍቅርና የክብር መገለጫና የማዕረግ ስም ይጠቀሙበታል። ተማሪዎቹ “የዕውቀት አባታችን፣” ወላጅ አልባ ሕፃናት “የመንፈስ አባታችን”፣ ዝቅተኛ የማህበረሰብ አባላት “የድሆች አባት” እያሉ ይጠሩታል፡፡ የጎዳና ልጆች  ‘ጋሼ’ እያሉ የእጃቸውን መዳፍ ደረታቸው ላይ በማሳረፍ፣ በልባቸው ውስጥ እንዳለ ያሳዩታል። ታላቅ የጋሼ ሽልማቶች እነዚህ ናቸው፡፡
የቀዳማዊ ኃይለሥላሴ ሽልማት
የሽልማቱ መጽሄቱ ላይ የሰፈረው ጽሁፍ እንዲህ ይነበባል፡-
“……እኝህ በአገልግሎት ስሜት የተነሱ ትጉህ ኢትዮጵያ ይህንን ኃላፊነት በፈቃዳቸው ተሸክመው ሥራውን በሚመሩበት ጊዜ፤ ያላንዳች ጥቅም ሰውነታቸውንና ዕውቀታቸውን በሙሉ ለኢትዮጵያውያን ተማሪዎች መስዋዕት አድርገው መድከማቸውን የማስተማር፣ አገልግሎት ኮሚቴና ባላደራዎችም ተመልክተውታል፡፡
“…….ይህንን የመሰለ አገልግሎት እፈጽማለሁ ብሎ ለሚነሳ ኢትዮጵያዊ ሁሉ ይህ ምሳሌ ኃይልና ብርታትን የሚሰጥ መሆኑን ስለተገነዘበ፤ የቀዳማዊ ኃይለ ሥላሴ የ1962 ዓ.ም የማስተማር አገልግሎት ሽልማት የወርቅ ኒሻንና የምስክር ወረቀት፣ ከ፲ ሺህ የኢትዮጵያ ብር ጋር ለአቶ አስፋው የምሩ እንዲሰጣቸው ወስኗል፡፡
የዓለም ሕፃናት ሽልማት
ይህ ሽልማት በዓለም ላይ ለሕፃናት መብት ታላላቅ ተግባር ላከናወኑ ጀግኖች የሚሰጥ ሽልማት ነው፡፡ ለሽልማቱ የቀሩበት ዕጩዎች የሕይወት ታሪክና የረዷቸው ሕፃናት ታሪክ በፊልም ተቀርጾ ለዓለም ሕፃናት ይቀርብላቸዋል። በዓለም ላይ የሚገኙ ከ40000-50000 የሚቆጠሩ መምህራን ፕሮግራሙን ያስተባብራሉ፡፡
እድሜአቸው ከ18 ዓመት በታች የሆኑት ልጆች በቀጥታ ድምጽ በመስጠት ከቀረቡት 3 ዕጩዎች ሕፃናቱ ልባቸውን የነካውን ሰው ጅግና ብለው ይመርጣሉ፡፡ ምርጫው የሚካሄደው በህፃናቱ ነው፡፡ ሕፃናቱ “ጀግናቸው” አድርገው የመረጡት ሰው የዓመቱ የሕፃናት ጀግና ተበሉ ዓለም አቀፍ እውቅና እና ሽልማት ያገኛል። በዚህ ዓለም አቀፍ ምርጫ የተሳተፉ ልጆች  ከፍተኛው ቁጥር 7.1 ሚሊዮን ነው።
እ.ኤ.አ በ2001 /1993 ዓ.ም/ የዓለም ሕፃናት የመረጡት የእኛውን ጋሼ ነበር። ጋሼ ሽልማቱን በማሸነፍ የዓለም ሎሬት የሚል ማዕረግ ያገኘ ሲሆን  እሱ ግን ማረግና ክብሩን ትቶ “ጋሼ” መባሉን መርጦ የተለመደ ስራውን ቀጠለ።
የሽልማት ሥነስርዓት በስዊድን አገር የሚደረግ ሲሆን ሽልማቱንም የሚሰጡት የስዊድኗ ንግሥት ናቸው፡፡
ማንዴላና ማላይላ
ሽልማቱ በዓለም አቀፍ ደረጃ ሕፃናትና አስመልክቶ ከሚሰጡ ሽልማቶች በጣም ከፍተኛው ሲሆን ይህንን ሽልማት ኔልሰን ማንዴላ እ.ኤ.አ. በ2005 ዓ.ም አግኝተዋል። እ.ኤ.አ በ2014 ዓ.ም  ደግሞ  የተማሪዎችና የወጣቶች መብት ታጋይ ማላይላ ተሸልማለች ከጋሼ በኋላ ማለት ነው፡፡ ጋሼም የኖቤል ሽልማት እጩ እንዲሆን የቀረበለትን ጥያቄ ሳይቀበል ቀርቷል፡፡

የዓለም አቀፍ ወዳጆች ማኅበር ሽልማት
ጋሼ በጣም ለተቸገሩ ህፃናት መብት እና ቤተሰቦቻቸውን ለመርዳት ላበረከተው አስተዋጽኦ ተሸላሚዎች ናቸው፡፡ ከዚህ የዓለም አቀፍ ድርጅት የዕውቅና ሽልማት ተሰጥቶታል፡፡ ሰርተፍኬቱ ላይ እንዲህ ይላል፡-
አስፋው በ10,000 የሚቆጠሩት ችግረኛ ተማሪዎችን በት/ቤቱ ያስተማረ ሊሆን ከነዚህም ውስጥ አብዛኞቹ የመማር እድሉን ማግኘት የማይችሉ ልጃገረዶች ናቸው፡፡ አስፋው የተቸገሩ ልጆችን ለመርዳትና ወደ ተሻለ ሕይወት ለማምጣት ያደረገው ጥረት ለረዥም ጊዜና አንዳንዴም በጣም አስቸጋሪ በሆነ ሁኔታ ውስጥ የተከናወነ ነው፡፡  
“…ዓለም አቀፍ ወዳጆች ማኅበር አስፋው የምሩ ለወላጆች/ሕፃናት መብት ላደረገው ከፍተኛ አስተዋጽኦ  ይህንን የዕውቅና ሽልማት አበርክቶልታል፡፡ ዓለም አቀፍ ሽልማቶችም የተሰጡት ለሕፃናትና ለእናቶች ያደረገው ማኅበራዊ ድጋፍና ለወጣቶች ላበረከተው የረዥም ጊዜ የትምህርት አገልግሎት ነው፡፡
ስንብት
(ጋሽየ ድምጹን ሳያሰማ ክስልሳ ዓመታት በላይ ለወጣቶች፣ ለእናቶች፣ ለህጽናትና ‘ለጎዳና ልጆች’ ተስፋና ፍቅርን ሲሰጥ እንደኖረ፣ አገርና ሕዝብም ታላቅ ሰው እንዳጡ ሳይታወቃችው፣ ሚያዚያ 29 ቀን 2013 ዓ.ም ላይመለስ ተሰናበተ። ለእኔ አገራችን ካፈራቻችው ታላላቅ ሰዎች አንዱ ነህ። ፈጣሪ ለነፍሰህ ሙሉ እረፍትን ይስጣት። ለኛም ያንተን መንገድ የምነከተልበተን ጥበብና ልቦና ይስጠን!!)



ታዋቂው ፎርብስ መጽሄት ባለፈው የፈረንጆች አመት 2020 እጅግ ከፍተኛ ገቢ ያገኙ 10 ስፖርተኞች ከሰሞኑ ይፋ ያደረገ ሲሆን፣ ታዋቂው ቦክሰኛ ኮኖር ማክግሪጎር በ180 ሚሊዮን ዶላር በአንደኛ ደረጃ ላይ ተቀምጧል፡፡ ፎርብስ ባለፈው ረቡዕ ይፋ ባደረገው መረጃ እንዳስታወቀው፣ የባርሴሎናው አጥቂ ሊዮኔል ሜሲ በ130 ሚሊዮን ዶላር ገቢ ሁለተኛ ደረጃን የያዘ ሲሆን፣ የጁቬንቱሱ ክርስቲያኖ ሮናልዶ በ120 ሚሊዮን ዶላር ገቢ በሶስተኛ ደረጃ ላይ ተቀምጧል፡፡ የዳላስ ካውቦይስ ቅርጫት ኳስ ቡድን ተጫዋቹ ዳክ ፕሪስኮት በ107.5 ሚሊዮን ዶላር፣ የሎሳንጀለስ ሌከርሱ ኮከብ ሊቦርን ጄምስ በ96.5 ሚሊዮን ዶላር፣ የፓሪስ ሴንጄርመኑ ተጫዋች ኔይማር በ95 ሚሊዮን ዶላር፣ የጠረጴዛ ቴኒስ ኮከቡ ሮጀር ፌደረር በ90 ሚሊዮን ዶላር፣ የኤፍ ዋኑ ሊዊስ ሃሚልተን በ82 ሚሊዮን ዶላር፣ ቶም ብራዲ በ76 ሚሊዮን ዶላር እንዲሁም ኬቪን ዱራንት በ75 ሚሊዮን ዶላር ገቢ እንደቅደም ተከተላቸው ከአራተኛ እስከ አስረኛ ያለውን ደረጃ የያዙ ከፍተኛ ተከፋይ ስፖርተኞች መሆናቸውንም አመልክቷል፡፡ አስሩ ባለከፍተኛ ገቢ ስፖርተኞች ባለፈው አመት በድምሩ 1.05 ቢሊዮን ዶላር ገቢ ማግኘታቸውን ያስታወቀው ፎርብስ፣ ምንም እንኳን የኮሮና ቫይረስ ወረርሽኝ በአለማችን ስፖርት ላይ ክፉኛ ጉዳቱን ቢያደርስም በአስሩ ስፖርተኞች በአመቱ ያገኙት አጠቃላይ ገቢ በአንጻሩ ካለፈው አመት ጋር ሲነጻጸር የ28 በመቶ ዕድገት ማሳየቱንም አክሎ ገልጧል፡፡

  በፍልስጤማውያን እና በእስራኤል ፖሊስ መካከል ባለፈው አርብ በአል አስቃ መስጊድ በተፈጠረ ብጥብጥ ዳግም ያገረሸውና ካለፉት ሰባት አመታት ወዲህ በሁለቱ አገራት መካከል የተከሰተ ከፍተኛው ግጭት እንደሆነ የሚነገርለት የሰሞኑ ግጭት በከፍተኛ ሁኔታ ተባብሶ መቀጠሉ የተነገረ ሲሆን፣ ግጭቱ ወደከፋ ጦርነት እንዳያመራ መሰጋቱን ዘገባዎች አመልክተዋል፡፡
በምስራቅ እየሩሳሌም ከሚገኘው የሼክ ጃራ የተባለ አካባቢ የሰፈሩ ፍልስጤማውያን ቤተሰቦች ከቦታቸው ይፈናቀላሉ መባሉን ተከትሎ  የተቀሰቀሰው የፍልስጤማውያን ተቃውሞ፣ ለቀናት ተባብሶ መቀጠሉንና የእስራኤልና ፍልስጤም ታጣቂዎች በሮኬት ጥቃትና በአየር ድብደባ ሳምንቱን ማገባደዳቸውን የዘገበው ሮይተርስ፣ የተባበሩት መንግስታት ድርጅትና አውሮፓ ህብረትን ጨምሮ የተለያዩ አገራት መሪዎች ግጭቱ ወደ ከፋ ጦርነት ሊያመራ ይችላል የሚል ስጋት እንዳላቸው አመልክቷል፡፡
ካለፈው ሰኞ አንስቶ እስከ ትናንት በስቲያ ድረስ እስራኤል በጋዛ ሰርጥ በመቶዎች የሚቆጠሩ የአየር ጥቃቶችን መፈጸሟንና የፍልስጤም ታጣቂዎች በበኩላቸው፤ ከ 1 ሺህ 50 በላይ ሮኬቶችን ወደ እስራኤል ማስወንጨፋቸውን የዘገበው አልጀዚራ፣ በግጭቱ 17 ህጻናትን ጨምሮ ከ83 በላይ ፍልስጤማውያንና 6 እስራኤላውያን ለሞት መዳረጋቸው መነገሩንም አክሎ ገልጧል፡፡
ግጭቱ መባባሱንና ውጥረት መንገሱን ተከትሎ፣ የአሜሪካው የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር አንቶኒ ብሊንከን ባለፈው ረቡዕ በሰጡት መግለጫ፤ በሁለቱ ሃይሎች መካከል የተካረረው ውጥረት በአፋጣኝ እንዲረግብና ጥቃቶች እንዲቆሙ ጥሪ ያቀረቡ ሲሆን፣ የሩስያው ፕሬዚዳንት ቭላድሚር ፑቲን በበኩላቸው፤ በግጭቱ የሚገደሉ ንጹሃን ቁጥር እያሻቀበ መምጣቱ እንደሚያሳስባቸው ጠቁመው፤ሁለቱ ሃይሎች ግጭቱን በውይይትና በሰላማዊ መንገድ እንዲፈቱ ጥሪ አስተላልፈዋል ፡፡
የእንግሊዙ ጠቅላይ ሚኒስትር ቦሪስ ጆንሰን በበኩላቸው፤ ውጥረቱ መባባሱ እንደሚያሳስባቸው ገልጸው፣ እስራኤልና ፍልስጤማውያን ንጹሃንን ተጎጂ ከሚያደርጉ ድርጊቶቻቸው እንዲታቀቡ ያሳሰቡ ሲሆን የአውሮፓ ኮሚሽን ፕሬዚዳንት ቻርለስ ሚሼልም፤ ሁለቱ ሃይሎች ወደ ድርድር እንዲመጡ ጠይቀዋል፡፡
ጉዳዩ እንዳሳሰባቸው ከገለጹና ለሁለቱ ሃይሎች የሰላም ጥሪ ካስተላለፉ የአለማችን አገራት መካከልም ጀርመን፣ ጣሊያን፣ ቻይና፣ ፓኪስታን የሚገኙበት ሲሆን፣ እስራኤል በጋዛ ጥቃት መፈጸሟን ማቆም ይገባታል ካሉት መካከልም ግብጽና ሩስያ ይገኙበታል፡፡
ባለፈው አርብ ፍልስጤማውያን ተቃዋሚዎች በእስራኤል ፖሊስ ላይ ድንጋይ መወርወራቸውን ተከትሎ ፖሊስ ተቃዋሚዎችን ለመበተን ባደረገው ጥረት ከ200 በላይ ፍልስጤማዊያንና 17 ያህል የእስራኤል ፖሊሶች መጎዳታቸውን ያስታወሰው አልጀዚራ፣ ቅዳሜና እሁድ  ግጭቱ ከእየሩሳሌም በተጨማሪ ሃፋና ራማላህን ጨምሮ ወደተለያዩ ከተሞች መስፋፋቱንና ባለፈው ሰኞ ዕለት ሃማስ ወደ እየሩሳሌም ሮኬቶችን መተኮሱና እስራኤል በአጸፋው በጋዛ ሰርጥ የአየር ጥቃቶችን መሰንዘሯ ጉዳዩን እንዳካረረው ዘግቧል፡፡
ባለፈው ማክሰኞ ምሽት ከመዲናዋ ቴልአቪቭ አቅራቢያ በምትገኘው ሎድ ከተማ ከፍተኛ አመጽ መቀስቀሱንና ጉዳት መድረሱን ተከትሎ የእስራኤል መንግስት በከተማዋ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ያወጀ ሲሆን፣ በዕለቱ ክልስ አይሁዶችና አረቦች ተቀላቅለው በሚኖሩበት የእስራኤል አካባቢ በተፈጠረ ሁከት ምክንያት 36 የፖሊስ መኮንኖች መጎዳታቸውንና ይህንም ተከትሎም 374 ሰዎች መታሰራቸውን የእስራኤል ፖሊስ ማስታወቁን ቢቢሲ ዘግቧል፡፡
እስራኤል ባለፈው ረቡዕ በፈጸመችው የአየር ድብደባ የሃማስ ከፍተኛ ወታደራዊ አዛዦችን መግደሏንና በጋዛ የሚገኝ ግዙፍ ህንጻን ማውደሟን፤ ሃማስ በበኩሉ፤ ከ130 በላይ ሮኬቶችን ወደ እስራኤል በማስወንጨፍ የአጸፋ እርምጃ መውሰዱን የዘገበው ቢቢሲ፣ ግጭቱ በእስራኤል ውስጥ በአይሁዶችና በእስራኤል አረቦች መካከልም የጎዳና ላይ ሁከት እንዲፈጠር ሰበብ መሆኑን አክሎ ገልጧል፡፡
ሶስቱ የአሜሪካ ግዙፍ አየር መንገዶች አሜሪካን ኤርላይንስ፣ ዩናይትድ ኤርላይንስና ዴልታ ኤርላይንስ ግጭቱ መባባሱን ተከትሎ ወደ እስራኤል የሚያደርጉትን በረራ ሙሉ ለሙሉ ማቋረጣቸውን ከትናንት በስቲያ ማስታወቃቸውም ተዘግቧል፡፡


   ከእለታት አንድ ቀን፣ አንድ አዳኝ ነብር። የሚያድነው ወደ ጫካ ሄዶ ነው።
ነብር ፍለጋ ወደ ደኑ ሊገባ ሲል አንድ መንገደኛ ያገኘዋል። መንገደኛው፤ “ወገኔ ወደምን እየገባህ ነው?” ይለዋል።
“ነብር ላድን” ይላል አዳኙ
“ነብር ከሳትከው አደገኛ መሆኑን ታውቃለህ?”
አዳኙ፡-  “ብስተው ወዲያውኑ አቀባብልና ደግሜ እተኩሳለሁ” አለው።
መንገደኛው፡- “ዳግም ብትስተውስ?”
አዳኙ፡- “እንዲወረወር እድል ሳልሰጠው ሶስተኛውን እለቅበታለሁ፤ ያኔ ትክክለኛ መልሱን ያገኛል።”    
መንገደኛው፡- “እንዳጋጣሚ ሆኖ  አሁንም ብትስተውስ?”
አዳኙ፡- “ሰውዬ አንተ ከነብሩ ጋር ነህ ወይስ ከኔ ጋር? ኋላ ጉድ እንዳትሆን ነግሬሃለሁ” አለው ይባላል።
*   *   *
ወዳጅና ጠላታችንን ሳንለይ ጉዞ መጀመር የዋህነት ነው። ምክንያቱም አላማችንም ሆነ ኢላማችን በቅርቡ ከዚሁ ጋር የተሰላሰለ ስለሆነ ነው። ፖለቲካችንና ኢኮኖሚያችን እጅና ጓንት ሆነው ካልተጓዙ ጉዳያችን ሁሉ የእምቧይ ካብ ነው የሚሆነው።
ዓመቱና ዓመቱ የተዋቀረ
ዘመኑ ከዘመን እየተባረረ
ይኸው ጅምሩ አልቆ ማለቂያው ጀመረ።
ይህ ከተባለ እጅግ እረጅም ጊዜ አልፏል። ይህንን እውነታ እንለውጠው ዘንድ መላ መምታት ግድ ይለናል። አዳዲስ መጻህፍትን  ስንመርቅ ድሮ መዝገበ ቃላት ላይ የተጻፈውን  ልብ እንበል። እነሆ፡-
ይቺን ጨቅላ መፅሐፍ የምታነቡ ሁሉ
 አደራ ስለ እኔ ማርያም ማርያም በሉ።
 ከሆዴ  የትምህርት ሽል
ያለችግር እንድወልድ እንድገላገል
ከያ ስድስቱ  ወንዶች ፊደላት
አርግዣለሁና መዝገበ ቃላት
ለትምክህት አይደለም ይሄን መናገሬ
ለማስቀናት እንጂ ሰነፉን ገበሬ
ሃዋርያው ሲናገር ወደ ምዕመናኑ
ለምትበልጥ ጸጋ ይላል ጽኑ ቃሉ
የእለቱ መልዕክታችን ይህና ይሄ ብቻ ነው!!

    ክፍል 1 የአቶ ሌንጮ ለታ የመገንጠል መብት ንድፈ ሐሳባዊ ብዥታ



            “አንቀፅ 39ን አነሳህ አላነሳህ ገፊ ምክንያት ካለ ለመገንጠል የፈለገ መገንጠሉ አይቀርም። ሕዝብ እኮ ያስባል ፣ ያሰላስላል። እኩልነትን የማይቀበል ሀይል እስካለ ድረስ ወደድንም ጠላንም በወረቀት ተፃፈ አልተፃፈ መገንጠል ስራ ላይ ይውላል።”
(አቶ ሌንጮ ለታ፤ ፍልስምና 6 ገፅ 15)
አቶ ሌንጮ ለታ ከ1983 ዓ.ም. በኋላ ያሳዩት የአቋም ለውጥ በተወሰነ ደረጃ የሚደገፍ ነው። ነገር ግን የለውጡ መጠንና ንድፈ ሐሳባዊ ሚዛን  በብዥታዎች የተሞላ ነው ማለት ይቻላል። ማለትም ለውጡ ፅንሰ ሐሳባዊ ግልፅነት(Conceptual Clarity) ይጎድለዋል። ዝርዝር ውስጥ ከገባሁ ፅሁፌ ምናልባትም እስከ አምስት ክፍል ሊዘልቅ ይችላል፣ ነገር ግን እንዳይሰላቻችሁ እያሳጠርኩ በሁለት ወይም ቢበዛ በሦስት ክፍሎች ምልከታዬን አጋራችኋለሁ። (ማጣቀሻ መጽሐፍትን በመጨረሻው ፅሁፌ አስቀምጥላችኋለሁ።) ለአሁኑ አጀማመሬ ይህን ይመስላል፦
1. በእኔ ምልከታ፤ የአቶ ሌንጮ ዕይታ ከመገንጠል ንድፈ ሐሳቦች (Theories of secession) አኳያ ብዥታ ያጠላበት ነው። በአንድ በኩል አንቀፅ 39 ሕገ መንግስቱ ኖረ አልኖረ ጭቆና እስካለ ድረስ መገንጠል አይቀሬ ነው ይሉናል። ነገር ግን በአቶ መለስ ዋና አጋፋሪነት በአንቀፅ 39 ላይ የተካተተው የመገንጠል መብትና አቶ ሌንጮ ያስቀመጡት የመገንጠል ዓይነቶች ከመገንጠል ንድፈ ሐሳብ አኳያ ለየቅል ናቸው። የኢትዮጵያ ሕገ መንግስት አንቀፅ 39 ንዑስ አንቀፅ 1 የሚለው እንደዚህ ነው፦
“ማንኛውም የኢትዮጵያ ብሔር፣ ብሔረሰብ፣ ሕዝብ የራሱን ዕድል በራሱ የመወሰን እስከ መገንጠል ያለው መብቱ በማናቸውም መልኩ ያለ ገደብ የተጠበቀ ነው፡፡”
እዚህ ጋ “መብቱ በማናቸውም መልኩ ያለገደብ የተጠበቀ ነው" የሚለውን አስምሩልኝ። ይህ መብት ለመገንጠል ምናልባት ሂደታዊ ቅድመ ሁኔታዎችን (Procedural requirements) ከማስቀመጥ ባለፈ የመገንጠል ጥያቄን ለማንሳት የሚያስቀምጠው ቅድመ ሁኔታ የለም። ይህ ቅድመ ሁኔታ-አልባ የመገንጠል ጥያቄ የሚመደበው በ”Primary Rights Theory” ውስጥ ነው። ዕውቁ የመገንጠል ንድፈ ሐሳብ አጥኚ “Allen Buchanan” ይህን ቀዳሚ የመገንጠል መብትን ‘A no-fault political divorce’ በማለት ይገልፀዋል። በመቀጠልም በኢትዮጵያ ሕገ መንግስት መሠረት፤ የመገንጠል መብቱ የተሰጠው ለማን ነው? የሚለውን ጥያቄንም መመለስ ግድ ነው። ማለትም የመብቱ ባለቤት (The Right holder) ማነው? ምላሹ በግልፅ ተቀምጧል። የአንቀፅ 39 ርዕስንና ንዑስ አንቀፅ 5ን መመልከት በቂ ነው፣ መብቱ የተሰጠው ለብሔር፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ነው። በንዑስ አንቀፅ 5 ላይ ደግሞ ለሶስቱም የመብቱ ባለቤቶች የተሰጠው ትርጉም አንድና ወጥ ትርጉም ነው። ከዚህም ባለፈ የየክልሎቹ አከላል ለዚሁ ተመቻችቶ የተሸነሸነ ይመስላል። በ”Primary Right Theory” ሥር የመገንጠል መብቱ ለብሔር ሲሰጥ ንዑስ ንድፈ ሐሳቡ “Ascriptive Group Theory” ተብሎ ይጠራል። በሌላ አንፃር የመገንጠል መብቱ በብሔር ላይ ተወስኖ ሳይሆን ለምሣሌ በመልክዓ ምድር ተሰባጥረው ለሚኖሩ ሕዝቦች ሲፈቀድ ንዑስ ንድፈ ሐሳቡ “Associative Group Theory” ተብሎ ይጠራል።
Now, theoretical categorization of Article 39 is possible. በአጭሩ አንቀፅ 39 የሚመደበው በ”Primary Right theory” ውስጥ በ”Ascriptive Group Theory” ንዑስ ንድፈ ሐሳብ ሥር ነው። ቀደም ሲል በሌሎች ፅሁፎቼ እንደገለፅኩት፤ በዓለም አቀፍ ደረጃ የመገንጠል መብትን በዚህ መልኩ አጡዘውት ሕገ መንግስታቸው ውስጥ የከተቱት ሀገራት ሁለት ብቻ ናቸው። የኛዋ ኢትዮጵያና ከካሪቢያን በስተምሥራቅ የምትገኝ ሴንት ኪትስ እና ኔቪስ የምትባል ሚጢጢዋ ባለሁለት ደሴቶች ሀገር (53,000 ሕዝብ ብቻ ነው የሚኖርባት) ናቸው። በነገራችን ላይ “Ascriptive Group Theory” ላይ የተመሠረተ የመገንጠል መብት በዓለም አቀፍ ሕጎችም ሆነ በመገንጠል ንድፈ ሐሳብ አጥኚዎች ዘንድ ቅቡልነት የሌለው ከይሲው የመገንጠል መብት ነው። ይህ ፅንፍ የረገጠው የመገንጠል መብት የሀገርን የወደፊት ሉዓላዊ ሕልውናን ከተገማችነት የሚያፋታ (ዶ/ር ኤርሲዶ እንደሚለው)፣ ሁሌም ዜጎች የሀገራቸውን ነገ በጥርጣሬና በስጋት እንዲስሉ የሚያስገድድ ነው። እዚህ ጋ ሀገራት ሕገ መንግስታቸውን መቅረፅ ያለባቸው ወቅታዊውን ሁኔታ እየተመረኮዙ ነው የሚለውን የአቶ ፋሲል ናሆምን (ደራሲው የእሳቸውንም ቃለ መጠይቅ በመፅሐፉ አካትቷል) አመለካከት መቶ በመቶ መቀበል ያዳግታል። እንደሱ ከሆነ የሕገ መንግስቱ መሻሻልም በጣም ወቅታዊ መሆን አለበት። ለምሣሌ አሁን ባለው ሕገ መንግስት አንቀፅ 39ን ማሻሻል የሚታሰብ አይደለም። ማሻሻያውን ከአስሩ ክልሎች ዘጠኙ ደግፈው ለምሣሌ የሐረሪ ክልል ከተቃወመ ውሳኔው ፉርሽ ይሆናል (Veto power)። በእኔ ዕይታ፤ ለወቅታዊ ችግር ማሻሻያ ለማድረግ እጅግ አዳጋች የሆነውን ግትር ሕገ መንግስት መንደፍ ለቀጣዩ ትውልድ የማይፈታ እንቆቅልሽ እንደማስረከብ ይቆጠራል። ለዚህም ነው አሜሪካኖቹ ሕገ መንግስታቸው ወቅታዊ ሁኔታዎችን ማስተናገድ እንዳለበት ቢያምኑም ለ”Amendment” እና “Flexibility” ክፍት የሚያደርጉት። እነ አቶ ፋሲል ሕገ መንግስቱ ውስጥ አንቀፅ 39 እንዳይሻሻል አድርገው በነሐስ ቁልፍ ከቆለፉበት በኋላ “ወቅቱ አስገድዶን ነው” የሚል ሰበብ የሚያቀርቡት! ዓለም ሁሉ ገፍትሮት ወደ ዳር ያሽቀነጠረውን “Ascriptive Group Theory”ን በብቸኝነት በዓለም አቀፍ ደረጃ በኢትዮጵያ ሕገ መንግስት ውስጥ የከተቱ የወቅቱ ሕገ መንግስት አርቃቂዎች በሰሩት ፀጉረ-ልውጥ ሥራ ሊያፍሩ ዘንድ ይገባል። “The drafters design the constitution, the next generation pays for it.” ያለው ማን ነበር?
እንግዲህ የአንቀፅ 39 ንድፈ ሐሳባዊ ዳራው ከላይ ያስቀመጥኩትን ይመስላል። አሁን ወደ አቶ ሌንጮ የመገንጠል ዕሳቤ ንድፈ ሐሳባዊ መሠረት ምንነት ልወስዳችሁ ነው። መግቢያው ላይ እንደጠቆምኩት፤ አንቀፅ 39 ላይ የተቀመጠው የመገንጠል ንድፈ ሐሳባዊ ምድብና የአቶ ሌንጮ የመገንጠል አተያይ መሳ ለመሳ ናቸው። የአቶ ሌንጮ ለታ የመገንጠል ዕሳቤ ከአንቀፅ 39 በተለየ ቅድመ ሁኔታን በግልፅ ያስቀመጠ ነው። ይህን ቅድመ ሁኔታ እሳቸው መነሻ ላይ “ገፊ ምክንያት” ብለው ካስቀመጡ በኋላ በመቀጠል ገፊው ምክንያት ምን እንደሆነ ያስቀመጡት “እኩልነትን የማይቀበል ኃይል እስካለ ድረስ” በማለት ነው። በሌላ አባባል ጭቆና ባለበት የመገንጠል መብት ሊከበር ዘንድ ይገባል እንደማለት ነው። ይኼኛው አተያይ በ”Remedial Right Theory” ንድፈ ሐሳብ ውስጥ የሚመደብ ነው። ይህም ብቻ አይደለም፣ አቶ ሌንጮ ምንም እንኳን በቃለ መጠይቃቸው እንደ ወትሮው ለኦሮሞ መብት ብቻ ሳይሆን ለኢትዮጵያም ሀገረ መንግስት እታገላለሁ ቢሉም ከGroup Theory አንፃር አሁንም እንደ ቀድሞው “Ascriptive” ናቸው። ለዚህም አቋቁመውት የነበረውን የፓርቲ ስም... #የኦሮሞ ዲሞክራሲያዊ ግንባር;.. መጥቀስ በቂ ነው። ማለትም አሁንም የሚታገሉት ለራሳቸው ብሔር መብት ነው። በ”Remedial Right Theory” ንድፈ ሐሳብ መሠረት፤ ያለ ገደብ በማናቸውም ሁኔታ የተሰጠ የመገንጠል መብት የለም። ጭቆና ሲኖር ብቻ ነው መገንጠል የሚቻለው። ይህን ንድፈ ሐሳብ የሚደግፉ አያሌ ዓለም አቀፍ ምሁራን አሉ (መብቱ በሕገ መንግስቱ ውስጥ ይካተት ወይስ ሌላ መፍትሔ ይፈለግለት? የሚለው ክርክር እንደተጠበቀ ሆኖ) የዓለም አቀፍ ሕጎችም በተወሰነ መልኩ ለዚህኛው ንድፈ ሐሳብ ዕውቅናን ይሰጣሉ።
የአቶ ሌንጮ ለታ ገለፃ ትልቁ ችግር፤ ለየቅል የሆኑትን የመገንጠል መብት ዓይነቶችን በአንድ ቋት ውስጥ አስቀምጠው በጅምላ ማብራራታቸው ላይ ነው። ይህ ንድፈ ሐሳባዊ ጭፍለቃ፣ በመብቱ ትግበራ ወቅት ችግር ፈጣሪ ነው። ስለዚህም አቶ ሌንጮ በዝምታ ወደ “Remedial Right Theory” ካምፕ ከመዛወራቸው በፊት አንቀፅ 39 ላይ (Primary Right Theory) ያላቸውን አቋም ይፋ በማድረግ ብዥታችንን ማጥራት አለባቸው። ለምሣሌ አቶ ሌንጮ ጭቆና በሚኖርበት ወቅት መገንጠል እውን መሆን እንደሚችል ገልፀውልናል። ነገር ግን የመገንጠል ጥያቄ በጭቆና ሰበብ ብቻ ላይነሳ ይችላል። ከጭቆና ክስተት ውጪ የመገንጠል ጥያቄ የሚነሳበት አያሌ ሥነ ልቦናዊ ምክንያቶች አሉ (የሀገራችን የብሔር ፖለቲካ ከሶሻል ሥነ ልቦና አኳያ ትኩረት አግኝቶ ጥናቶች እንዳልተደረጉ መጥቀስ ግድ ይላል።) ከነዚህም ውስጥ አንዱ በዕውቁ ፈላስፋ ሄግል የተተነተነው የዕውቅና (Recognition) ንድፈ ሐሳብ ነው። ብሔሮች ዲሞክራሲያዊ መብታቸው እየተከበረላቸው፣ ምንም ዓይነት ውጫዊ ገፊ ምክንያትም ሳይኖር ኢኮኖሚው ከፈቀደላቸው ሀገር የመሆን ስሜት ውስጣቸው ሊቀሰቀስ ይችላል...በአጭር ቃል የመገንጠልን ጥያቄ የሚያነሳው ብሔር በ”ሀገርነት” መታወቅን “Status”ን ከፍ ማድረጊያ ስልት አድርጎ ሊወስደው ይችላል (በተለይም በልሂቃኑ የሚቀሰቀሰው የ”Political status” ውዝግብ ለአደገኛ ጦርነት የሚያበቃ ድብቅና ድምፅ-አልባ ገፊ ምክንያት ነው።) ሁለተኛው ጭቆና ሳይኖር የመገንጠል ጥያቄ እንዲነሳ በገፊ ምክንያትነት የሚጠቀሰው የሰው ልጅ ተፈጥሮአዊ የስስታምነት ባሕሪይ ነው። ይህ በሶሽዮሎጂ ዲስፒሊን በ”Rational Choice Theory” ሥር የሚጠና የመገንጠል ሰበብ ነው። ለምሣሌ ብዙ የተፈጥሮ ሀብትን በክልሉ አቅፎ የያዘ ብሔር ምንም ጭቆና በሌለበት ሁኔታ የተፈጥሮ ሀብቱን በብቸኝነት ለመጠቀም ካለው የስስታምነት ባሕሪይ (Human Greediness) ተንደርድሮ የመገንጠል ጥያቄን ሊያቀርብ ይችላል።
ከላይ የጠቀስኳቸው ሁለቱ ሥነ ልቦናዊ ገፊ ምክንያቶች ከውስጥ ወደ ውጭ የሚፈተለኩ ናቸው። ከውጭ ወደ ብሔሩ የሚሰነዘሩ አይደሉም። አንቀፅ 39 እነዚህን መብቶች ያከብራል...መገንጠሉ የተፈቀደው “በማናቸውም መልኩ ያለገደብ” ስለሆነ። የአቶ ሌንጮ የ”Remedial Right Theory” ግን ፈፅሞ እንደዚህ ዓይነቱን መገንጠል አይፈቅድም። ስለዚህም ብሔሮች ከጭቆና ውጭ ባሉ ከውስጥ ወደ ውጭ በሚፈነዱ ገፊ ምክንያቶች የተነሳ የመገንጠል መብት ጥያቄን በሚያነሱበት ወቅት የአቶ ሌንጮ ምላሽ ምን ይሆን? ለምሣሌ የኦሮሚያ ክልል ምንም ገፊ የጭቆና ምክንያት በሌለበት በ”Recognition” እና በ”Rational Choice Theory” መነሻነት የመገንጠል ጥያቄን ቢያነሳ የአቶ ሌንጮ አቋም ምን ይሆን? ምናልባት አቶ ሌንጮ አሁን የተነተኑትን የ”Remedial Right Theory”ን መርህ የሚያከብሩ ከሆነ መገንጠሉን ይቃወማሉ፣ ሕዝባዊ አመፁንም የሚቀሰቅሱት መገንጠሉን በመቃወም መሆን አለበት። በተቃራኒው አቶ ሌንጮ “ክልሉ ሀገር መሆን ከፈለገ መብቱ ነው” ካሉ ወደ “Primary Right Theory” ካምፕ ገቡ ማለት ነው። ያኔ “ገፊ ምክንያት” የሚለውን ትንታኔአቸውን ውኃ በላው ማለት ነው። ስለዚህም በእኔ ዕይታ፤ አቶ ሌንጮ ለታ በገለፃቸው ውስጥ የመገንጠል ንድፈ ሐሳብ ብዥታ አጥልቶባቸዋል። የ”Conceptual clarity” እክልም ይስተዋልባቸዋል። ይህን ለማስተካከል እኔ ወዳነሳሁት ዝርዝር ውስጥ ሳይገቡ በአንድና ሁለት ዐ/ነገር ብቻ ግልፅ ማድረግ ይችላሉ። ለምሣሌ “እኔ ሌንጮ አንቀፅ 39 ውስጥ የተቀመጠውን የ”Primary Right Theory” እቃወማለሁ፣ ጭቆና በሌለበት የመገንጠል ጥያቄ ያለገደብ መነሳት የለበትም፣ ይልቁን የምደግፈው የ”Remedial Right Theory”ን ነው” ቢሉን ኖሮ ብዥታው በጠራልን ነበር!
በቀጣዩ ፅሁፌ... አቶ ሌንጮ ያነሱት “ገፊ ምክንያት መለኪያው ምን ይሆን?” “አንቀፅ 39ን አነሳህ አላነሳህ” የሚለው አባባላቸው የቱን ያህል ልክ ነው? አቶ ሌንጮ በጣም አቅላይ (Reductionist) ሆነው በእግረ መንገድ ያስቀመጧቸው ሐሳቦች የዘርፉን ምሁራን በሁለት ጎራ ከፍሎአቸው የሚያነታርኳቸው ርዕሰ ጉዳዮች ናቸው።



  የመምረጥ መብት እ.ኤ.አ በ1948 በወጣው ሁሉን አቀፍ የሰብአዊ መብቶች መግለጫ (UDHR) (አንቀጽ 21)፣ የሲቪል እና የፖለቲካ መብቶች ቃልኪዳን (ICCPR) (አንቀጽ 25) እና በሌሎች ድንጋጌዎች ላይ መሰረታዊ ከሆኑ ዴሞክራሳዊ መብቶች አንዱ እንደሆነ በግልጽ ሰፍሯል፡፡ በአንድ በኩል እነዚህን ድንጋጌዎች ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው መሆኑ፣ በሌላ በኩል በሃገሪቷ ህገ-መንግስት አንቀፅ 9/4/ ስር “ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው አለም አቀፍ ስምምነቶች የሀገሪቱ የህግ አካል ናቸው” ተብሎ መደንገጉን ስናሰላ ሃገሪቷ የመምረጥ መብትን መሰረታዊ የሆነ ዴሞክራሳዊ መብት አድርጋ እንደተቀበለች እንረዳለን፡፡ በተጨማሪም በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግስት እና በአዋጅ 1162/11፤ ማንኛውም ምርጫ ሁሉን አቀፍ፣ ቀጥተኛ፣ በምስጢር ድምፅ አሰጣጥ መራጩ ፈቃዱን በነፃነት የሚገልፅበትና ያለምንም ልዩነት በሚደረግ ሕዝባዊ ተሳትፎ ላይ የተመሰረተ መሆን እንዳለበት ተደንግጓል፡፡  አንድ ሰው ዜግነቱ ኢትዮጵያዊ ሆኖ፣ ዕድሜው 18 እና ከዚያ በላይ ከሆነ እንዲሁም በምርጫ ክልሉ ቢያንስ 6 ወር ከኖረ የመምረጥ መብት ይኖረዋል፡፡ ይህን መብት እንዳይጠቀም የሚያደርገው የአእምሮ ሕመም ካለበትና የመምረጥ መብቱ በሕግ የታገደ ከሆነ ብቻ ነው፡፡
ከላይ የተመለከትነውን የመምረጥ መብት ኢትዮጵያውያን ቢያንስ በአሃዝ ደረጃ አምስት ጊዜ ተጠቅመውበታል ሊባል ይችላል፤ ስድስተኛው አገራዊ ምርጫ ደግሞ በግንቦት መገባደጃ ላይ ይካሄዳል ተብሎ ይጠበቃል፡፡ በዚህ ምርጫ ላይ እድሜያቸው ለመምረጥ ደርሶ በምርጫው መሳተፉ የሚችሉ ዜጎች ወደ 50 ሚሊዮን የሚጠጉ መሆናቸውን ምርጫ ቦርድ በተለያየ ጊዜ የለቀቃቸው መረጃዎች ያመለክታሉ፡፡ ሆኖም በምርጫ ጣቢያዎች የምርጫ ካርድ በተጠበቀው መልኩ በመራጮች እየተወሰደ አለመሆኑን ቦርዱ በተደጋጋሚ ገልጿል፡፡ ይህ ለምን ሆነ ለሚለው ጥያቄ የራሱ ጥናት የሚያስፈልገው ቢሆንም፤ ሀገሪቷ ያለችበት የፀጥታ ችግር፣ የዜጎች በፖለቲከኞች ተስፋ መቁረጥ፣ መራጮች የምርጫ ካርድ እንዲወስዱ የተደረገው ቅስቀሳ በቂ አለመሆን፣ የዕጩዎች መታሰርና የመሳሰሉትን በምክንያትነት ማንሳት ይቻላል፡፡ ይህ ሁኔታ  ታዲያ አንድ ጥያቄ እንዳነሳ አድርጎኛል፤ ይህም ‘አንድ ሰው በሕግ የተሰጠውን የመምረጥ መብት በግዴታ እንዲጠቀም ማድረግ ይገባል ወይስ ውሳኔው ለግለሰቡ መተው አለበት? የሚል።
ከላይ ያነሳሁትን ጥያቄ በተመለከተ ሁለት ዓይነት እሳቤዎች አሉ፡፡ አንደኛው ‘የመምረጥ መብትን መጠቀም በራሱ መብት ሳይሆን የዜግነት ግዴታ ነው’ የሚል ሲሆን ሌላኛው ‘መምረጥ መብት እንጂ ግዴታ አይደለም’ የሚል ነው፡፡ በእነዚህ እሳቤዎች  ላይ ከሚነሱ መከራከሪያዎች መካከል የተወሰኑትን በመቀጠል የምንመለከት ይሆናል፡፡
የመጀመሪያው እሳቤ መምረጥ ግዴታ መሆን አለበት (Compulsory voting) የሚል ነው፡፡ የዚህ እሳቤ መርህ አንድ ዜጋ የምርጫ ካርድ መውሰድ እንዲሁም በምርጫ ቀን ድምጹን ላሻው ተመራጭ መስጠት ሕጋዊ ግዴታው ሊሆን ይገባል የሚል ነው፡፡ ይህ እሳቤ መልኩ መታየት ጀመረ የሚባለው በጥንታዊቷ ግሪክ ቢሆንም፣ በተለይ በመካከለኛው ዘመን በፈረንሳይና በስዊዘርላንድ ይበልጥ እያደገ እንደመጣ የተለያዩ ድርሳኖች ያሳያሉ። በ19ኛው ክፍለ ዘመን መጠናቀቂያና በ20ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ ደግሞ እሳቤው ያደገበት ወቅት ነበር፡፡ እንደ ሃገር መምረጥን ግዴታ በማድረግ አዋጅ ያወጣች ቀዳሚዋ ሃገር ቤልጅየም ናት፤ እ.ኤ.አ በ1983፡፡ ከዛን በኋላ በተለይ ከመጀመሪያው የዓለም ጦርነት መገባዳጃ በኋላ አርጀንቲና፣ ኒዘርላንድ፣ አውስትራሊያ፣ ግሪክና ኦስትሪያ የመምረጥ መብትን ግዴታ በማድረግ የምርጫ ሥርዓታቸው አንድ አካል በማድረግ ስማቸው ይነሳል፡፡
መምረጥ ግዴታ መሆን አለበት ብለው የሚሟገቱ አካላት ለክርክራቸው መሰረት አድርገው ከሚያቀርቡት መከራከሪያዎች መካከል ዋነኞቹን ለማሳያነት ያህል  እጅግ አጠር ባለ መልኩ ላስቀምጥ፡-
1፡- በተለይ ከ19ኛው ክ/ዘመን በኋላ  በምርጫ ላይ የሚሳተፉ ዜጎች በቁጥር እያነሱ መጥተዋል፡፡ በተለይ በምርጫ ላይ ለመሳተፍ እድሜያቸው የደረሱ ወጣቶች ይህን መብታቸውን የመጠቀም ጉዳይ እጅግ አስጊ በሚባል ደረጃ ላይ ይገኛል፡፡ ይህ ደግሞ ለዴሞክራሲ ትልቁ ፈተና ነው፡፡ በምርጫ ወቅት አነስተኛ ቁጥር ያላቸው መራጮች ብቻ ተሳታፊ ከሆኑ ዜጎች አባል በሆኑበት ማኅበረሰብ ላይ የሚኖራቸው ድርሻ አነስተኛ ይሆናል፤ የዚህ ውጤት በበኩሉ በተለያየ መልኩ አድልዎች እንዲፈጠሩ እድል ይፈጥራል፡፡ በሌላ አባባል፣ ተመራጮቹ በምርጫ ላይ የተሳተፉ አባላትን ፍላጎት ብቻ በሟማላት ላይ ስለሚያተኩሩ ዜጎች የሚገባቸውን ጥቅም ሊያገኙ የሚችሉበት በር መጥበቡ አይቀርም፡፡ ለዚህ ችግር ጥሩ መፍትሄ የሚሆነው ታዲያ ዜጎች በምርጫ ላይ በግዴታ እንዲሳተፉ ማድረግ ነው፡፡
2፡- መምረጥን ግዴታ ማድረግ በሕግ መምረጥ የሚችሉ ዜጎች በሙሉ ያለ ምንም መገለል በምርጫ ሂደቱ ላይ እንዲሳተፉ እድሉን ይሰጣል፡፡ ይህም ማለት መምረጥ የዜግነት ግዴታ ከሆነ በፖለቲካ ምህዳሩ ላይ ያለውን ኢ-እኩልነት ማደብዘዝ ይቻላል፡፡ የተማረ ካልተማረ፣ ሀብታምና ደሃ፣ ወጣት አሊያ በእድሜ የገፋ ሳይል በሕግ መምረጥ የሚችል ዜጋ በሙሉ በፖለቲካ ዑደቱ ላይ ተሳታፊ ያደርገዋል፡፡
3፡- አንድ የፖለቲካ ሥርዓት ሕጋዊ መሰረት እንዲኖረው የምስረታ ሂደቱ ሕጋዊ መልክ ሊኖረው ይገባል፡፡ በተለይ የውክልና ዲሞክራሲ ተግባራዊ በሚደረግባቸው ሀገራት የምርጫ ሥርዓቱ የሚካሄድበት ዑደት ላይ ጥንቃቄ ሊደረግ ይገባል፡፡ ጥንቃቄ ሊደረግበት የሚገባበት ዋነኛው ምክንያት፣ ህዝቡን ወክለው በስልጣን ቦታ ላይ የሚቀመጡ ግለሰቦች ሕጋዊነት ምንጭ ምርጫ ብቻ በመሆኑ ነው፡፡ ስለዚህም በምርጫ ሂደቱ ላይ የሚሳተፉ ዜጎች በቁጥር በበረከቱ ቁጥር መንግስት የሚሆነው ተመራጭ ፓርቲ አሊያም ግለሰብ ሕጋዊነት በዛው መጠን ይጠነክራል፡፡
4፡- መምረጥን ግዴታ በማድረግ ዜጎች ስለ ፖለቲካ የሚኖራቸው እውቀትና መረዳትን የጎለበተ ማድረግ ይቻላል፡፡ በተጨማሪም ፖለቲካዊ ውይይቶችና ክርክሮች ይበልጥ እንዲከናወኑ ምቹ ሁኔታዎችን ይፈጥራል፡፡
5:- መምረጥ ግዴታ ከሆነ በምርጫ ቅስቀሳ ወቅት በተመራጭነት የሚቀርቡ ግለሰቦች አሊያም ፓርቲዎች ከተመረጥን እንተገብረዋለን የሚሉት ፖሊሲ በአንድ ጉዳይ ላይ ያተኮረ እንዳይሆን ያደርገዋል፡፡ ይህም ማለት መምረጥ መብት በሆነባቸው ሀገራት በምርጫ ሂደቱ ላይ የሚሳተፉ ዜጎች ከተለያዩ መመዘኛዎች አንፃር የትኞቹ እንደሆኑ በእርግጠኝነት በቀረበ መልኩ ሊገመት የሚችል በመሆኑ ተመራጪዎቹ በቅስቀሳ ወቅት ትኩረት የሚያደርጉት የመምረጥ መብታቸውን ይጠቀማሉ ብለው የሚያስቡት የማኅበረሰብ ክፍል የሚፈልገው ርዕሰ ጉዳይ ብቻ ይሆናል፡፡
6፡- በአሁኑ ወቅት በፖለቲካ ላይ ተፅዕኖ እየፈጠረ ያለውን ‘ፖፕላሪዝም’ (popularism) ለመግታት ትልቅ መሳሪያ ሆኖ ሊያገልግል ይችላል፡፡ ምክንያቱም የመራጪዎቹ ቁጥር በበዛ ቁጥር የተለያዩ እሳቤዎች የመንጸበረቅ እድል በዛው ልክ ሰፊ ይሆናል፡፡
ከላይ በምሳሌነት ካነሳነቸው በተጨማሪ መምረጥን ግዴታ ማድረግ ከጉዳቱ ይልቅ ጥቅሙ እንደሚያዘነብል በመቀበል አርጀንቲና፣ አውስትራሊያ፣ ቤልጂየም፣ ቦሊቭያ፣ ብራዚል፣ ቺሊ፣ ሲንጋፖር፣ ቱርክ በምርጫ ስርዓታቸው ላይ አካተውታል። ታዲያ መምረጥን ግዴታ ያደረጉ ሀገራት ግዴታቸውን ባልተወጡ ዜጎቻቸው ላይ የተለያዩ አይነት ቅጣቶች ጥለው የምናገኝ ሲሆን፤ ከእነዚህም መካከል  ፔሩ መምረጥ ያለበት ዜጋዋ ምርጫ ከተከናወነ በኋላ ለወራት ያህል መምረጡን የሚጠቁም ካርድ ካልያዘ፣ በተለይ በመንግስት ተቋማት አገልግሎት እንዳያገኝ የሚያደርግ ሕግ አላት፡፡ በቦሎቪያ ያልመረጠ ዜጋ የባንክ አገልግሎት አያገኝም፡፡ ወደ አውሮፓ ስናሻገር በቤልጂየም የመንግስት ስራን ለማግኘት በምርጫ ላይ መሳተፍ  የግድ ነው፡፡ ሌሎችም በተለያዩ መልኩ የመምረጥ ግዴታቸውን ባልተወጡ ዜጎች ላይ እስከ እስር የሚያደርስ ቅጣት ጥለው ይገኛሉ፡፡
መምረጥ መብት እንጂ ግዴታ  በፍፁም ሊሆን አይገባም የሚሉ ተከራካሪዎች በበኩላቸው ከሚያነሷቸው መከራከሪያዎች የተወሰኑትን በቀጣይ የምንመለስበት ይሆናል፡፡

Page 6 of 529