Administrator

Administrator

  በፍልስጤማውያን እና በእስራኤል ፖሊስ መካከል ባለፈው አርብ በአል አስቃ መስጊድ በተፈጠረ ብጥብጥ ዳግም ያገረሸውና ካለፉት ሰባት አመታት ወዲህ በሁለቱ አገራት መካከል የተከሰተ ከፍተኛው ግጭት እንደሆነ የሚነገርለት የሰሞኑ ግጭት በከፍተኛ ሁኔታ ተባብሶ መቀጠሉ የተነገረ ሲሆን፣ ግጭቱ ወደከፋ ጦርነት እንዳያመራ መሰጋቱን ዘገባዎች አመልክተዋል፡፡
በምስራቅ እየሩሳሌም ከሚገኘው የሼክ ጃራ የተባለ አካባቢ የሰፈሩ ፍልስጤማውያን ቤተሰቦች ከቦታቸው ይፈናቀላሉ መባሉን ተከትሎ  የተቀሰቀሰው የፍልስጤማውያን ተቃውሞ፣ ለቀናት ተባብሶ መቀጠሉንና የእስራኤልና ፍልስጤም ታጣቂዎች በሮኬት ጥቃትና በአየር ድብደባ ሳምንቱን ማገባደዳቸውን የዘገበው ሮይተርስ፣ የተባበሩት መንግስታት ድርጅትና አውሮፓ ህብረትን ጨምሮ የተለያዩ አገራት መሪዎች ግጭቱ ወደ ከፋ ጦርነት ሊያመራ ይችላል የሚል ስጋት እንዳላቸው አመልክቷል፡፡
ካለፈው ሰኞ አንስቶ እስከ ትናንት በስቲያ ድረስ እስራኤል በጋዛ ሰርጥ በመቶዎች የሚቆጠሩ የአየር ጥቃቶችን መፈጸሟንና የፍልስጤም ታጣቂዎች በበኩላቸው፤ ከ 1 ሺህ 50 በላይ ሮኬቶችን ወደ እስራኤል ማስወንጨፋቸውን የዘገበው አልጀዚራ፣ በግጭቱ 17 ህጻናትን ጨምሮ ከ83 በላይ ፍልስጤማውያንና 6 እስራኤላውያን ለሞት መዳረጋቸው መነገሩንም አክሎ ገልጧል፡፡
ግጭቱ መባባሱንና ውጥረት መንገሱን ተከትሎ፣ የአሜሪካው የውጭ ጉዳይ ሚኒስትር አንቶኒ ብሊንከን ባለፈው ረቡዕ በሰጡት መግለጫ፤ በሁለቱ ሃይሎች መካከል የተካረረው ውጥረት በአፋጣኝ እንዲረግብና ጥቃቶች እንዲቆሙ ጥሪ ያቀረቡ ሲሆን፣ የሩስያው ፕሬዚዳንት ቭላድሚር ፑቲን በበኩላቸው፤ በግጭቱ የሚገደሉ ንጹሃን ቁጥር እያሻቀበ መምጣቱ እንደሚያሳስባቸው ጠቁመው፤ሁለቱ ሃይሎች ግጭቱን በውይይትና በሰላማዊ መንገድ እንዲፈቱ ጥሪ አስተላልፈዋል ፡፡
የእንግሊዙ ጠቅላይ ሚኒስትር ቦሪስ ጆንሰን በበኩላቸው፤ ውጥረቱ መባባሱ እንደሚያሳስባቸው ገልጸው፣ እስራኤልና ፍልስጤማውያን ንጹሃንን ተጎጂ ከሚያደርጉ ድርጊቶቻቸው እንዲታቀቡ ያሳሰቡ ሲሆን የአውሮፓ ኮሚሽን ፕሬዚዳንት ቻርለስ ሚሼልም፤ ሁለቱ ሃይሎች ወደ ድርድር እንዲመጡ ጠይቀዋል፡፡
ጉዳዩ እንዳሳሰባቸው ከገለጹና ለሁለቱ ሃይሎች የሰላም ጥሪ ካስተላለፉ የአለማችን አገራት መካከልም ጀርመን፣ ጣሊያን፣ ቻይና፣ ፓኪስታን የሚገኙበት ሲሆን፣ እስራኤል በጋዛ ጥቃት መፈጸሟን ማቆም ይገባታል ካሉት መካከልም ግብጽና ሩስያ ይገኙበታል፡፡
ባለፈው አርብ ፍልስጤማውያን ተቃዋሚዎች በእስራኤል ፖሊስ ላይ ድንጋይ መወርወራቸውን ተከትሎ ፖሊስ ተቃዋሚዎችን ለመበተን ባደረገው ጥረት ከ200 በላይ ፍልስጤማዊያንና 17 ያህል የእስራኤል ፖሊሶች መጎዳታቸውን ያስታወሰው አልጀዚራ፣ ቅዳሜና እሁድ  ግጭቱ ከእየሩሳሌም በተጨማሪ ሃፋና ራማላህን ጨምሮ ወደተለያዩ ከተሞች መስፋፋቱንና ባለፈው ሰኞ ዕለት ሃማስ ወደ እየሩሳሌም ሮኬቶችን መተኮሱና እስራኤል በአጸፋው በጋዛ ሰርጥ የአየር ጥቃቶችን መሰንዘሯ ጉዳዩን እንዳካረረው ዘግቧል፡፡
ባለፈው ማክሰኞ ምሽት ከመዲናዋ ቴልአቪቭ አቅራቢያ በምትገኘው ሎድ ከተማ ከፍተኛ አመጽ መቀስቀሱንና ጉዳት መድረሱን ተከትሎ የእስራኤል መንግስት በከተማዋ የአስቸኳይ ጊዜ አዋጅ ያወጀ ሲሆን፣ በዕለቱ ክልስ አይሁዶችና አረቦች ተቀላቅለው በሚኖሩበት የእስራኤል አካባቢ በተፈጠረ ሁከት ምክንያት 36 የፖሊስ መኮንኖች መጎዳታቸውንና ይህንም ተከትሎም 374 ሰዎች መታሰራቸውን የእስራኤል ፖሊስ ማስታወቁን ቢቢሲ ዘግቧል፡፡
እስራኤል ባለፈው ረቡዕ በፈጸመችው የአየር ድብደባ የሃማስ ከፍተኛ ወታደራዊ አዛዦችን መግደሏንና በጋዛ የሚገኝ ግዙፍ ህንጻን ማውደሟን፤ ሃማስ በበኩሉ፤ ከ130 በላይ ሮኬቶችን ወደ እስራኤል በማስወንጨፍ የአጸፋ እርምጃ መውሰዱን የዘገበው ቢቢሲ፣ ግጭቱ በእስራኤል ውስጥ በአይሁዶችና በእስራኤል አረቦች መካከልም የጎዳና ላይ ሁከት እንዲፈጠር ሰበብ መሆኑን አክሎ ገልጧል፡፡
ሶስቱ የአሜሪካ ግዙፍ አየር መንገዶች አሜሪካን ኤርላይንስ፣ ዩናይትድ ኤርላይንስና ዴልታ ኤርላይንስ ግጭቱ መባባሱን ተከትሎ ወደ እስራኤል የሚያደርጉትን በረራ ሙሉ ለሙሉ ማቋረጣቸውን ከትናንት በስቲያ ማስታወቃቸውም ተዘግቧል፡፡


   ከእለታት አንድ ቀን፣ አንድ አዳኝ ነብር። የሚያድነው ወደ ጫካ ሄዶ ነው።
ነብር ፍለጋ ወደ ደኑ ሊገባ ሲል አንድ መንገደኛ ያገኘዋል። መንገደኛው፤ “ወገኔ ወደምን እየገባህ ነው?” ይለዋል።
“ነብር ላድን” ይላል አዳኙ
“ነብር ከሳትከው አደገኛ መሆኑን ታውቃለህ?”
አዳኙ፡-  “ብስተው ወዲያውኑ አቀባብልና ደግሜ እተኩሳለሁ” አለው።
መንገደኛው፡- “ዳግም ብትስተውስ?”
አዳኙ፡- “እንዲወረወር እድል ሳልሰጠው ሶስተኛውን እለቅበታለሁ፤ ያኔ ትክክለኛ መልሱን ያገኛል።”    
መንገደኛው፡- “እንዳጋጣሚ ሆኖ  አሁንም ብትስተውስ?”
አዳኙ፡- “ሰውዬ አንተ ከነብሩ ጋር ነህ ወይስ ከኔ ጋር? ኋላ ጉድ እንዳትሆን ነግሬሃለሁ” አለው ይባላል።
*   *   *
ወዳጅና ጠላታችንን ሳንለይ ጉዞ መጀመር የዋህነት ነው። ምክንያቱም አላማችንም ሆነ ኢላማችን በቅርቡ ከዚሁ ጋር የተሰላሰለ ስለሆነ ነው። ፖለቲካችንና ኢኮኖሚያችን እጅና ጓንት ሆነው ካልተጓዙ ጉዳያችን ሁሉ የእምቧይ ካብ ነው የሚሆነው።
ዓመቱና ዓመቱ የተዋቀረ
ዘመኑ ከዘመን እየተባረረ
ይኸው ጅምሩ አልቆ ማለቂያው ጀመረ።
ይህ ከተባለ እጅግ እረጅም ጊዜ አልፏል። ይህንን እውነታ እንለውጠው ዘንድ መላ መምታት ግድ ይለናል። አዳዲስ መጻህፍትን  ስንመርቅ ድሮ መዝገበ ቃላት ላይ የተጻፈውን  ልብ እንበል። እነሆ፡-
ይቺን ጨቅላ መፅሐፍ የምታነቡ ሁሉ
 አደራ ስለ እኔ ማርያም ማርያም በሉ።
 ከሆዴ  የትምህርት ሽል
ያለችግር እንድወልድ እንድገላገል
ከያ ስድስቱ  ወንዶች ፊደላት
አርግዣለሁና መዝገበ ቃላት
ለትምክህት አይደለም ይሄን መናገሬ
ለማስቀናት እንጂ ሰነፉን ገበሬ
ሃዋርያው ሲናገር ወደ ምዕመናኑ
ለምትበልጥ ጸጋ ይላል ጽኑ ቃሉ
የእለቱ መልዕክታችን ይህና ይሄ ብቻ ነው!!

    ክፍል 1 የአቶ ሌንጮ ለታ የመገንጠል መብት ንድፈ ሐሳባዊ ብዥታ



            “አንቀፅ 39ን አነሳህ አላነሳህ ገፊ ምክንያት ካለ ለመገንጠል የፈለገ መገንጠሉ አይቀርም። ሕዝብ እኮ ያስባል ፣ ያሰላስላል። እኩልነትን የማይቀበል ሀይል እስካለ ድረስ ወደድንም ጠላንም በወረቀት ተፃፈ አልተፃፈ መገንጠል ስራ ላይ ይውላል።”
(አቶ ሌንጮ ለታ፤ ፍልስምና 6 ገፅ 15)
አቶ ሌንጮ ለታ ከ1983 ዓ.ም. በኋላ ያሳዩት የአቋም ለውጥ በተወሰነ ደረጃ የሚደገፍ ነው። ነገር ግን የለውጡ መጠንና ንድፈ ሐሳባዊ ሚዛን  በብዥታዎች የተሞላ ነው ማለት ይቻላል። ማለትም ለውጡ ፅንሰ ሐሳባዊ ግልፅነት(Conceptual Clarity) ይጎድለዋል። ዝርዝር ውስጥ ከገባሁ ፅሁፌ ምናልባትም እስከ አምስት ክፍል ሊዘልቅ ይችላል፣ ነገር ግን እንዳይሰላቻችሁ እያሳጠርኩ በሁለት ወይም ቢበዛ በሦስት ክፍሎች ምልከታዬን አጋራችኋለሁ። (ማጣቀሻ መጽሐፍትን በመጨረሻው ፅሁፌ አስቀምጥላችኋለሁ።) ለአሁኑ አጀማመሬ ይህን ይመስላል፦
1. በእኔ ምልከታ፤ የአቶ ሌንጮ ዕይታ ከመገንጠል ንድፈ ሐሳቦች (Theories of secession) አኳያ ብዥታ ያጠላበት ነው። በአንድ በኩል አንቀፅ 39 ሕገ መንግስቱ ኖረ አልኖረ ጭቆና እስካለ ድረስ መገንጠል አይቀሬ ነው ይሉናል። ነገር ግን በአቶ መለስ ዋና አጋፋሪነት በአንቀፅ 39 ላይ የተካተተው የመገንጠል መብትና አቶ ሌንጮ ያስቀመጡት የመገንጠል ዓይነቶች ከመገንጠል ንድፈ ሐሳብ አኳያ ለየቅል ናቸው። የኢትዮጵያ ሕገ መንግስት አንቀፅ 39 ንዑስ አንቀፅ 1 የሚለው እንደዚህ ነው፦
“ማንኛውም የኢትዮጵያ ብሔር፣ ብሔረሰብ፣ ሕዝብ የራሱን ዕድል በራሱ የመወሰን እስከ መገንጠል ያለው መብቱ በማናቸውም መልኩ ያለ ገደብ የተጠበቀ ነው፡፡”
እዚህ ጋ “መብቱ በማናቸውም መልኩ ያለገደብ የተጠበቀ ነው" የሚለውን አስምሩልኝ። ይህ መብት ለመገንጠል ምናልባት ሂደታዊ ቅድመ ሁኔታዎችን (Procedural requirements) ከማስቀመጥ ባለፈ የመገንጠል ጥያቄን ለማንሳት የሚያስቀምጠው ቅድመ ሁኔታ የለም። ይህ ቅድመ ሁኔታ-አልባ የመገንጠል ጥያቄ የሚመደበው በ”Primary Rights Theory” ውስጥ ነው። ዕውቁ የመገንጠል ንድፈ ሐሳብ አጥኚ “Allen Buchanan” ይህን ቀዳሚ የመገንጠል መብትን ‘A no-fault political divorce’ በማለት ይገልፀዋል። በመቀጠልም በኢትዮጵያ ሕገ መንግስት መሠረት፤ የመገንጠል መብቱ የተሰጠው ለማን ነው? የሚለውን ጥያቄንም መመለስ ግድ ነው። ማለትም የመብቱ ባለቤት (The Right holder) ማነው? ምላሹ በግልፅ ተቀምጧል። የአንቀፅ 39 ርዕስንና ንዑስ አንቀፅ 5ን መመልከት በቂ ነው፣ መብቱ የተሰጠው ለብሔር፣ ብሔረሰቦችና ሕዝቦች ነው። በንዑስ አንቀፅ 5 ላይ ደግሞ ለሶስቱም የመብቱ ባለቤቶች የተሰጠው ትርጉም አንድና ወጥ ትርጉም ነው። ከዚህም ባለፈ የየክልሎቹ አከላል ለዚሁ ተመቻችቶ የተሸነሸነ ይመስላል። በ”Primary Right Theory” ሥር የመገንጠል መብቱ ለብሔር ሲሰጥ ንዑስ ንድፈ ሐሳቡ “Ascriptive Group Theory” ተብሎ ይጠራል። በሌላ አንፃር የመገንጠል መብቱ በብሔር ላይ ተወስኖ ሳይሆን ለምሣሌ በመልክዓ ምድር ተሰባጥረው ለሚኖሩ ሕዝቦች ሲፈቀድ ንዑስ ንድፈ ሐሳቡ “Associative Group Theory” ተብሎ ይጠራል።
Now, theoretical categorization of Article 39 is possible. በአጭሩ አንቀፅ 39 የሚመደበው በ”Primary Right theory” ውስጥ በ”Ascriptive Group Theory” ንዑስ ንድፈ ሐሳብ ሥር ነው። ቀደም ሲል በሌሎች ፅሁፎቼ እንደገለፅኩት፤ በዓለም አቀፍ ደረጃ የመገንጠል መብትን በዚህ መልኩ አጡዘውት ሕገ መንግስታቸው ውስጥ የከተቱት ሀገራት ሁለት ብቻ ናቸው። የኛዋ ኢትዮጵያና ከካሪቢያን በስተምሥራቅ የምትገኝ ሴንት ኪትስ እና ኔቪስ የምትባል ሚጢጢዋ ባለሁለት ደሴቶች ሀገር (53,000 ሕዝብ ብቻ ነው የሚኖርባት) ናቸው። በነገራችን ላይ “Ascriptive Group Theory” ላይ የተመሠረተ የመገንጠል መብት በዓለም አቀፍ ሕጎችም ሆነ በመገንጠል ንድፈ ሐሳብ አጥኚዎች ዘንድ ቅቡልነት የሌለው ከይሲው የመገንጠል መብት ነው። ይህ ፅንፍ የረገጠው የመገንጠል መብት የሀገርን የወደፊት ሉዓላዊ ሕልውናን ከተገማችነት የሚያፋታ (ዶ/ር ኤርሲዶ እንደሚለው)፣ ሁሌም ዜጎች የሀገራቸውን ነገ በጥርጣሬና በስጋት እንዲስሉ የሚያስገድድ ነው። እዚህ ጋ ሀገራት ሕገ መንግስታቸውን መቅረፅ ያለባቸው ወቅታዊውን ሁኔታ እየተመረኮዙ ነው የሚለውን የአቶ ፋሲል ናሆምን (ደራሲው የእሳቸውንም ቃለ መጠይቅ በመፅሐፉ አካትቷል) አመለካከት መቶ በመቶ መቀበል ያዳግታል። እንደሱ ከሆነ የሕገ መንግስቱ መሻሻልም በጣም ወቅታዊ መሆን አለበት። ለምሣሌ አሁን ባለው ሕገ መንግስት አንቀፅ 39ን ማሻሻል የሚታሰብ አይደለም። ማሻሻያውን ከአስሩ ክልሎች ዘጠኙ ደግፈው ለምሣሌ የሐረሪ ክልል ከተቃወመ ውሳኔው ፉርሽ ይሆናል (Veto power)። በእኔ ዕይታ፤ ለወቅታዊ ችግር ማሻሻያ ለማድረግ እጅግ አዳጋች የሆነውን ግትር ሕገ መንግስት መንደፍ ለቀጣዩ ትውልድ የማይፈታ እንቆቅልሽ እንደማስረከብ ይቆጠራል። ለዚህም ነው አሜሪካኖቹ ሕገ መንግስታቸው ወቅታዊ ሁኔታዎችን ማስተናገድ እንዳለበት ቢያምኑም ለ”Amendment” እና “Flexibility” ክፍት የሚያደርጉት። እነ አቶ ፋሲል ሕገ መንግስቱ ውስጥ አንቀፅ 39 እንዳይሻሻል አድርገው በነሐስ ቁልፍ ከቆለፉበት በኋላ “ወቅቱ አስገድዶን ነው” የሚል ሰበብ የሚያቀርቡት! ዓለም ሁሉ ገፍትሮት ወደ ዳር ያሽቀነጠረውን “Ascriptive Group Theory”ን በብቸኝነት በዓለም አቀፍ ደረጃ በኢትዮጵያ ሕገ መንግስት ውስጥ የከተቱ የወቅቱ ሕገ መንግስት አርቃቂዎች በሰሩት ፀጉረ-ልውጥ ሥራ ሊያፍሩ ዘንድ ይገባል። “The drafters design the constitution, the next generation pays for it.” ያለው ማን ነበር?
እንግዲህ የአንቀፅ 39 ንድፈ ሐሳባዊ ዳራው ከላይ ያስቀመጥኩትን ይመስላል። አሁን ወደ አቶ ሌንጮ የመገንጠል ዕሳቤ ንድፈ ሐሳባዊ መሠረት ምንነት ልወስዳችሁ ነው። መግቢያው ላይ እንደጠቆምኩት፤ አንቀፅ 39 ላይ የተቀመጠው የመገንጠል ንድፈ ሐሳባዊ ምድብና የአቶ ሌንጮ የመገንጠል አተያይ መሳ ለመሳ ናቸው። የአቶ ሌንጮ ለታ የመገንጠል ዕሳቤ ከአንቀፅ 39 በተለየ ቅድመ ሁኔታን በግልፅ ያስቀመጠ ነው። ይህን ቅድመ ሁኔታ እሳቸው መነሻ ላይ “ገፊ ምክንያት” ብለው ካስቀመጡ በኋላ በመቀጠል ገፊው ምክንያት ምን እንደሆነ ያስቀመጡት “እኩልነትን የማይቀበል ኃይል እስካለ ድረስ” በማለት ነው። በሌላ አባባል ጭቆና ባለበት የመገንጠል መብት ሊከበር ዘንድ ይገባል እንደማለት ነው። ይኼኛው አተያይ በ”Remedial Right Theory” ንድፈ ሐሳብ ውስጥ የሚመደብ ነው። ይህም ብቻ አይደለም፣ አቶ ሌንጮ ምንም እንኳን በቃለ መጠይቃቸው እንደ ወትሮው ለኦሮሞ መብት ብቻ ሳይሆን ለኢትዮጵያም ሀገረ መንግስት እታገላለሁ ቢሉም ከGroup Theory አንፃር አሁንም እንደ ቀድሞው “Ascriptive” ናቸው። ለዚህም አቋቁመውት የነበረውን የፓርቲ ስም... #የኦሮሞ ዲሞክራሲያዊ ግንባር;.. መጥቀስ በቂ ነው። ማለትም አሁንም የሚታገሉት ለራሳቸው ብሔር መብት ነው። በ”Remedial Right Theory” ንድፈ ሐሳብ መሠረት፤ ያለ ገደብ በማናቸውም ሁኔታ የተሰጠ የመገንጠል መብት የለም። ጭቆና ሲኖር ብቻ ነው መገንጠል የሚቻለው። ይህን ንድፈ ሐሳብ የሚደግፉ አያሌ ዓለም አቀፍ ምሁራን አሉ (መብቱ በሕገ መንግስቱ ውስጥ ይካተት ወይስ ሌላ መፍትሔ ይፈለግለት? የሚለው ክርክር እንደተጠበቀ ሆኖ) የዓለም አቀፍ ሕጎችም በተወሰነ መልኩ ለዚህኛው ንድፈ ሐሳብ ዕውቅናን ይሰጣሉ።
የአቶ ሌንጮ ለታ ገለፃ ትልቁ ችግር፤ ለየቅል የሆኑትን የመገንጠል መብት ዓይነቶችን በአንድ ቋት ውስጥ አስቀምጠው በጅምላ ማብራራታቸው ላይ ነው። ይህ ንድፈ ሐሳባዊ ጭፍለቃ፣ በመብቱ ትግበራ ወቅት ችግር ፈጣሪ ነው። ስለዚህም አቶ ሌንጮ በዝምታ ወደ “Remedial Right Theory” ካምፕ ከመዛወራቸው በፊት አንቀፅ 39 ላይ (Primary Right Theory) ያላቸውን አቋም ይፋ በማድረግ ብዥታችንን ማጥራት አለባቸው። ለምሣሌ አቶ ሌንጮ ጭቆና በሚኖርበት ወቅት መገንጠል እውን መሆን እንደሚችል ገልፀውልናል። ነገር ግን የመገንጠል ጥያቄ በጭቆና ሰበብ ብቻ ላይነሳ ይችላል። ከጭቆና ክስተት ውጪ የመገንጠል ጥያቄ የሚነሳበት አያሌ ሥነ ልቦናዊ ምክንያቶች አሉ (የሀገራችን የብሔር ፖለቲካ ከሶሻል ሥነ ልቦና አኳያ ትኩረት አግኝቶ ጥናቶች እንዳልተደረጉ መጥቀስ ግድ ይላል።) ከነዚህም ውስጥ አንዱ በዕውቁ ፈላስፋ ሄግል የተተነተነው የዕውቅና (Recognition) ንድፈ ሐሳብ ነው። ብሔሮች ዲሞክራሲያዊ መብታቸው እየተከበረላቸው፣ ምንም ዓይነት ውጫዊ ገፊ ምክንያትም ሳይኖር ኢኮኖሚው ከፈቀደላቸው ሀገር የመሆን ስሜት ውስጣቸው ሊቀሰቀስ ይችላል...በአጭር ቃል የመገንጠልን ጥያቄ የሚያነሳው ብሔር በ”ሀገርነት” መታወቅን “Status”ን ከፍ ማድረጊያ ስልት አድርጎ ሊወስደው ይችላል (በተለይም በልሂቃኑ የሚቀሰቀሰው የ”Political status” ውዝግብ ለአደገኛ ጦርነት የሚያበቃ ድብቅና ድምፅ-አልባ ገፊ ምክንያት ነው።) ሁለተኛው ጭቆና ሳይኖር የመገንጠል ጥያቄ እንዲነሳ በገፊ ምክንያትነት የሚጠቀሰው የሰው ልጅ ተፈጥሮአዊ የስስታምነት ባሕሪይ ነው። ይህ በሶሽዮሎጂ ዲስፒሊን በ”Rational Choice Theory” ሥር የሚጠና የመገንጠል ሰበብ ነው። ለምሣሌ ብዙ የተፈጥሮ ሀብትን በክልሉ አቅፎ የያዘ ብሔር ምንም ጭቆና በሌለበት ሁኔታ የተፈጥሮ ሀብቱን በብቸኝነት ለመጠቀም ካለው የስስታምነት ባሕሪይ (Human Greediness) ተንደርድሮ የመገንጠል ጥያቄን ሊያቀርብ ይችላል።
ከላይ የጠቀስኳቸው ሁለቱ ሥነ ልቦናዊ ገፊ ምክንያቶች ከውስጥ ወደ ውጭ የሚፈተለኩ ናቸው። ከውጭ ወደ ብሔሩ የሚሰነዘሩ አይደሉም። አንቀፅ 39 እነዚህን መብቶች ያከብራል...መገንጠሉ የተፈቀደው “በማናቸውም መልኩ ያለገደብ” ስለሆነ። የአቶ ሌንጮ የ”Remedial Right Theory” ግን ፈፅሞ እንደዚህ ዓይነቱን መገንጠል አይፈቅድም። ስለዚህም ብሔሮች ከጭቆና ውጭ ባሉ ከውስጥ ወደ ውጭ በሚፈነዱ ገፊ ምክንያቶች የተነሳ የመገንጠል መብት ጥያቄን በሚያነሱበት ወቅት የአቶ ሌንጮ ምላሽ ምን ይሆን? ለምሣሌ የኦሮሚያ ክልል ምንም ገፊ የጭቆና ምክንያት በሌለበት በ”Recognition” እና በ”Rational Choice Theory” መነሻነት የመገንጠል ጥያቄን ቢያነሳ የአቶ ሌንጮ አቋም ምን ይሆን? ምናልባት አቶ ሌንጮ አሁን የተነተኑትን የ”Remedial Right Theory”ን መርህ የሚያከብሩ ከሆነ መገንጠሉን ይቃወማሉ፣ ሕዝባዊ አመፁንም የሚቀሰቅሱት መገንጠሉን በመቃወም መሆን አለበት። በተቃራኒው አቶ ሌንጮ “ክልሉ ሀገር መሆን ከፈለገ መብቱ ነው” ካሉ ወደ “Primary Right Theory” ካምፕ ገቡ ማለት ነው። ያኔ “ገፊ ምክንያት” የሚለውን ትንታኔአቸውን ውኃ በላው ማለት ነው። ስለዚህም በእኔ ዕይታ፤ አቶ ሌንጮ ለታ በገለፃቸው ውስጥ የመገንጠል ንድፈ ሐሳብ ብዥታ አጥልቶባቸዋል። የ”Conceptual clarity” እክልም ይስተዋልባቸዋል። ይህን ለማስተካከል እኔ ወዳነሳሁት ዝርዝር ውስጥ ሳይገቡ በአንድና ሁለት ዐ/ነገር ብቻ ግልፅ ማድረግ ይችላሉ። ለምሣሌ “እኔ ሌንጮ አንቀፅ 39 ውስጥ የተቀመጠውን የ”Primary Right Theory” እቃወማለሁ፣ ጭቆና በሌለበት የመገንጠል ጥያቄ ያለገደብ መነሳት የለበትም፣ ይልቁን የምደግፈው የ”Remedial Right Theory”ን ነው” ቢሉን ኖሮ ብዥታው በጠራልን ነበር!
በቀጣዩ ፅሁፌ... አቶ ሌንጮ ያነሱት “ገፊ ምክንያት መለኪያው ምን ይሆን?” “አንቀፅ 39ን አነሳህ አላነሳህ” የሚለው አባባላቸው የቱን ያህል ልክ ነው? አቶ ሌንጮ በጣም አቅላይ (Reductionist) ሆነው በእግረ መንገድ ያስቀመጧቸው ሐሳቦች የዘርፉን ምሁራን በሁለት ጎራ ከፍሎአቸው የሚያነታርኳቸው ርዕሰ ጉዳዮች ናቸው።



  የመምረጥ መብት እ.ኤ.አ በ1948 በወጣው ሁሉን አቀፍ የሰብአዊ መብቶች መግለጫ (UDHR) (አንቀጽ 21)፣ የሲቪል እና የፖለቲካ መብቶች ቃልኪዳን (ICCPR) (አንቀጽ 25) እና በሌሎች ድንጋጌዎች ላይ መሰረታዊ ከሆኑ ዴሞክራሳዊ መብቶች አንዱ እንደሆነ በግልጽ ሰፍሯል፡፡ በአንድ በኩል እነዚህን ድንጋጌዎች ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው መሆኑ፣ በሌላ በኩል በሃገሪቷ ህገ-መንግስት አንቀፅ 9/4/ ስር “ኢትዮጵያ ያፀደቀቻቸው አለም አቀፍ ስምምነቶች የሀገሪቱ የህግ አካል ናቸው” ተብሎ መደንገጉን ስናሰላ ሃገሪቷ የመምረጥ መብትን መሰረታዊ የሆነ ዴሞክራሳዊ መብት አድርጋ እንደተቀበለች እንረዳለን፡፡ በተጨማሪም በኢ.ፌ.ዲ.ሪ ሕገ-መንግስት እና በአዋጅ 1162/11፤ ማንኛውም ምርጫ ሁሉን አቀፍ፣ ቀጥተኛ፣ በምስጢር ድምፅ አሰጣጥ መራጩ ፈቃዱን በነፃነት የሚገልፅበትና ያለምንም ልዩነት በሚደረግ ሕዝባዊ ተሳትፎ ላይ የተመሰረተ መሆን እንዳለበት ተደንግጓል፡፡  አንድ ሰው ዜግነቱ ኢትዮጵያዊ ሆኖ፣ ዕድሜው 18 እና ከዚያ በላይ ከሆነ እንዲሁም በምርጫ ክልሉ ቢያንስ 6 ወር ከኖረ የመምረጥ መብት ይኖረዋል፡፡ ይህን መብት እንዳይጠቀም የሚያደርገው የአእምሮ ሕመም ካለበትና የመምረጥ መብቱ በሕግ የታገደ ከሆነ ብቻ ነው፡፡
ከላይ የተመለከትነውን የመምረጥ መብት ኢትዮጵያውያን ቢያንስ በአሃዝ ደረጃ አምስት ጊዜ ተጠቅመውበታል ሊባል ይችላል፤ ስድስተኛው አገራዊ ምርጫ ደግሞ በግንቦት መገባደጃ ላይ ይካሄዳል ተብሎ ይጠበቃል፡፡ በዚህ ምርጫ ላይ እድሜያቸው ለመምረጥ ደርሶ በምርጫው መሳተፉ የሚችሉ ዜጎች ወደ 50 ሚሊዮን የሚጠጉ መሆናቸውን ምርጫ ቦርድ በተለያየ ጊዜ የለቀቃቸው መረጃዎች ያመለክታሉ፡፡ ሆኖም በምርጫ ጣቢያዎች የምርጫ ካርድ በተጠበቀው መልኩ በመራጮች እየተወሰደ አለመሆኑን ቦርዱ በተደጋጋሚ ገልጿል፡፡ ይህ ለምን ሆነ ለሚለው ጥያቄ የራሱ ጥናት የሚያስፈልገው ቢሆንም፤ ሀገሪቷ ያለችበት የፀጥታ ችግር፣ የዜጎች በፖለቲከኞች ተስፋ መቁረጥ፣ መራጮች የምርጫ ካርድ እንዲወስዱ የተደረገው ቅስቀሳ በቂ አለመሆን፣ የዕጩዎች መታሰርና የመሳሰሉትን በምክንያትነት ማንሳት ይቻላል፡፡ ይህ ሁኔታ  ታዲያ አንድ ጥያቄ እንዳነሳ አድርጎኛል፤ ይህም ‘አንድ ሰው በሕግ የተሰጠውን የመምረጥ መብት በግዴታ እንዲጠቀም ማድረግ ይገባል ወይስ ውሳኔው ለግለሰቡ መተው አለበት? የሚል።
ከላይ ያነሳሁትን ጥያቄ በተመለከተ ሁለት ዓይነት እሳቤዎች አሉ፡፡ አንደኛው ‘የመምረጥ መብትን መጠቀም በራሱ መብት ሳይሆን የዜግነት ግዴታ ነው’ የሚል ሲሆን ሌላኛው ‘መምረጥ መብት እንጂ ግዴታ አይደለም’ የሚል ነው፡፡ በእነዚህ እሳቤዎች  ላይ ከሚነሱ መከራከሪያዎች መካከል የተወሰኑትን በመቀጠል የምንመለከት ይሆናል፡፡
የመጀመሪያው እሳቤ መምረጥ ግዴታ መሆን አለበት (Compulsory voting) የሚል ነው፡፡ የዚህ እሳቤ መርህ አንድ ዜጋ የምርጫ ካርድ መውሰድ እንዲሁም በምርጫ ቀን ድምጹን ላሻው ተመራጭ መስጠት ሕጋዊ ግዴታው ሊሆን ይገባል የሚል ነው፡፡ ይህ እሳቤ መልኩ መታየት ጀመረ የሚባለው በጥንታዊቷ ግሪክ ቢሆንም፣ በተለይ በመካከለኛው ዘመን በፈረንሳይና በስዊዘርላንድ ይበልጥ እያደገ እንደመጣ የተለያዩ ድርሳኖች ያሳያሉ። በ19ኛው ክፍለ ዘመን መጠናቀቂያና በ20ኛው ክፍለ ዘመን መጀመሪያ ላይ ደግሞ እሳቤው ያደገበት ወቅት ነበር፡፡ እንደ ሃገር መምረጥን ግዴታ በማድረግ አዋጅ ያወጣች ቀዳሚዋ ሃገር ቤልጅየም ናት፤ እ.ኤ.አ በ1983፡፡ ከዛን በኋላ በተለይ ከመጀመሪያው የዓለም ጦርነት መገባዳጃ በኋላ አርጀንቲና፣ ኒዘርላንድ፣ አውስትራሊያ፣ ግሪክና ኦስትሪያ የመምረጥ መብትን ግዴታ በማድረግ የምርጫ ሥርዓታቸው አንድ አካል በማድረግ ስማቸው ይነሳል፡፡
መምረጥ ግዴታ መሆን አለበት ብለው የሚሟገቱ አካላት ለክርክራቸው መሰረት አድርገው ከሚያቀርቡት መከራከሪያዎች መካከል ዋነኞቹን ለማሳያነት ያህል  እጅግ አጠር ባለ መልኩ ላስቀምጥ፡-
1፡- በተለይ ከ19ኛው ክ/ዘመን በኋላ  በምርጫ ላይ የሚሳተፉ ዜጎች በቁጥር እያነሱ መጥተዋል፡፡ በተለይ በምርጫ ላይ ለመሳተፍ እድሜያቸው የደረሱ ወጣቶች ይህን መብታቸውን የመጠቀም ጉዳይ እጅግ አስጊ በሚባል ደረጃ ላይ ይገኛል፡፡ ይህ ደግሞ ለዴሞክራሲ ትልቁ ፈተና ነው፡፡ በምርጫ ወቅት አነስተኛ ቁጥር ያላቸው መራጮች ብቻ ተሳታፊ ከሆኑ ዜጎች አባል በሆኑበት ማኅበረሰብ ላይ የሚኖራቸው ድርሻ አነስተኛ ይሆናል፤ የዚህ ውጤት በበኩሉ በተለያየ መልኩ አድልዎች እንዲፈጠሩ እድል ይፈጥራል፡፡ በሌላ አባባል፣ ተመራጮቹ በምርጫ ላይ የተሳተፉ አባላትን ፍላጎት ብቻ በሟማላት ላይ ስለሚያተኩሩ ዜጎች የሚገባቸውን ጥቅም ሊያገኙ የሚችሉበት በር መጥበቡ አይቀርም፡፡ ለዚህ ችግር ጥሩ መፍትሄ የሚሆነው ታዲያ ዜጎች በምርጫ ላይ በግዴታ እንዲሳተፉ ማድረግ ነው፡፡
2፡- መምረጥን ግዴታ ማድረግ በሕግ መምረጥ የሚችሉ ዜጎች በሙሉ ያለ ምንም መገለል በምርጫ ሂደቱ ላይ እንዲሳተፉ እድሉን ይሰጣል፡፡ ይህም ማለት መምረጥ የዜግነት ግዴታ ከሆነ በፖለቲካ ምህዳሩ ላይ ያለውን ኢ-እኩልነት ማደብዘዝ ይቻላል፡፡ የተማረ ካልተማረ፣ ሀብታምና ደሃ፣ ወጣት አሊያ በእድሜ የገፋ ሳይል በሕግ መምረጥ የሚችል ዜጋ በሙሉ በፖለቲካ ዑደቱ ላይ ተሳታፊ ያደርገዋል፡፡
3፡- አንድ የፖለቲካ ሥርዓት ሕጋዊ መሰረት እንዲኖረው የምስረታ ሂደቱ ሕጋዊ መልክ ሊኖረው ይገባል፡፡ በተለይ የውክልና ዲሞክራሲ ተግባራዊ በሚደረግባቸው ሀገራት የምርጫ ሥርዓቱ የሚካሄድበት ዑደት ላይ ጥንቃቄ ሊደረግ ይገባል፡፡ ጥንቃቄ ሊደረግበት የሚገባበት ዋነኛው ምክንያት፣ ህዝቡን ወክለው በስልጣን ቦታ ላይ የሚቀመጡ ግለሰቦች ሕጋዊነት ምንጭ ምርጫ ብቻ በመሆኑ ነው፡፡ ስለዚህም በምርጫ ሂደቱ ላይ የሚሳተፉ ዜጎች በቁጥር በበረከቱ ቁጥር መንግስት የሚሆነው ተመራጭ ፓርቲ አሊያም ግለሰብ ሕጋዊነት በዛው መጠን ይጠነክራል፡፡
4፡- መምረጥን ግዴታ በማድረግ ዜጎች ስለ ፖለቲካ የሚኖራቸው እውቀትና መረዳትን የጎለበተ ማድረግ ይቻላል፡፡ በተጨማሪም ፖለቲካዊ ውይይቶችና ክርክሮች ይበልጥ እንዲከናወኑ ምቹ ሁኔታዎችን ይፈጥራል፡፡
5:- መምረጥ ግዴታ ከሆነ በምርጫ ቅስቀሳ ወቅት በተመራጭነት የሚቀርቡ ግለሰቦች አሊያም ፓርቲዎች ከተመረጥን እንተገብረዋለን የሚሉት ፖሊሲ በአንድ ጉዳይ ላይ ያተኮረ እንዳይሆን ያደርገዋል፡፡ ይህም ማለት መምረጥ መብት በሆነባቸው ሀገራት በምርጫ ሂደቱ ላይ የሚሳተፉ ዜጎች ከተለያዩ መመዘኛዎች አንፃር የትኞቹ እንደሆኑ በእርግጠኝነት በቀረበ መልኩ ሊገመት የሚችል በመሆኑ ተመራጪዎቹ በቅስቀሳ ወቅት ትኩረት የሚያደርጉት የመምረጥ መብታቸውን ይጠቀማሉ ብለው የሚያስቡት የማኅበረሰብ ክፍል የሚፈልገው ርዕሰ ጉዳይ ብቻ ይሆናል፡፡
6፡- በአሁኑ ወቅት በፖለቲካ ላይ ተፅዕኖ እየፈጠረ ያለውን ‘ፖፕላሪዝም’ (popularism) ለመግታት ትልቅ መሳሪያ ሆኖ ሊያገልግል ይችላል፡፡ ምክንያቱም የመራጪዎቹ ቁጥር በበዛ ቁጥር የተለያዩ እሳቤዎች የመንጸበረቅ እድል በዛው ልክ ሰፊ ይሆናል፡፡
ከላይ በምሳሌነት ካነሳነቸው በተጨማሪ መምረጥን ግዴታ ማድረግ ከጉዳቱ ይልቅ ጥቅሙ እንደሚያዘነብል በመቀበል አርጀንቲና፣ አውስትራሊያ፣ ቤልጂየም፣ ቦሊቭያ፣ ብራዚል፣ ቺሊ፣ ሲንጋፖር፣ ቱርክ በምርጫ ስርዓታቸው ላይ አካተውታል። ታዲያ መምረጥን ግዴታ ያደረጉ ሀገራት ግዴታቸውን ባልተወጡ ዜጎቻቸው ላይ የተለያዩ አይነት ቅጣቶች ጥለው የምናገኝ ሲሆን፤ ከእነዚህም መካከል  ፔሩ መምረጥ ያለበት ዜጋዋ ምርጫ ከተከናወነ በኋላ ለወራት ያህል መምረጡን የሚጠቁም ካርድ ካልያዘ፣ በተለይ በመንግስት ተቋማት አገልግሎት እንዳያገኝ የሚያደርግ ሕግ አላት፡፡ በቦሎቪያ ያልመረጠ ዜጋ የባንክ አገልግሎት አያገኝም፡፡ ወደ አውሮፓ ስናሻገር በቤልጂየም የመንግስት ስራን ለማግኘት በምርጫ ላይ መሳተፍ  የግድ ነው፡፡ ሌሎችም በተለያዩ መልኩ የመምረጥ ግዴታቸውን ባልተወጡ ዜጎች ላይ እስከ እስር የሚያደርስ ቅጣት ጥለው ይገኛሉ፡፡
መምረጥ መብት እንጂ ግዴታ  በፍፁም ሊሆን አይገባም የሚሉ ተከራካሪዎች በበኩላቸው ከሚያነሷቸው መከራከሪያዎች የተወሰኑትን በቀጣይ የምንመለስበት ይሆናል፡፡

   የመጀመሪያዋ የሴቶች ጉዳይ ሚኒስትር

             "--ይህች አገር ከረሃብ፣ ከጦርነትና ከግጭት ጋር አብሮ የሚነሳ ስሟን አድሳ መልካም ገፅታ መጎናጸፍ  እንደምትችል አምናለሁ። የዕድሜ ባለፀጋ ጥንታዊት አገር ናት። የትልቅ ባህል ባለቤት ናት፤ አሁን ደግሞ ፈጣን ግስጋሴዋ ጉልበት እያገኘ ነው። የኔ ምኞት፤ ኢትዮጵያ የሰላም፣ የብልጽግናና የዕድገት አገር እንድትሆን ነው።--"

            ለሰብአዊ መብትና ለፍትህ ያለኝ ስሜት፣ ከህልውናዬ ጋር የተሳሰረና በጥልቅ መሰረት ላይ የተገነባ ነው። አብሮኝ የተወለደ የተፈጥሮዬ አካል ሆኖ ይሰማኛል። በደርግ ወታደራዊ የአገዛዝ ዘመን፣ በእስር ቤት ያሳለፍኳቸው 12 ዓመታትና 8 ወራት፣ ስለ ሰው ልጅ ማንነት ክፉና ደጉን አስተምረውኛል። ለጊዜው ባይታየንም እንኳ፣ እያንዳንዱ ሰው፣ የየራሱ ልዩ በጎ ማንነት አለው። እድል ካገኘም፣ በጎ ማንነቱ በእውን በአደባባይ ይገለጣል። በእነዚያ የእስርና የሰቆቃ ዓመታት፣ ቅስሜ ሳይሰበርና ጤናዬ ሳይቃወስ፣ ከልጆቼና ከቤተሰቤ ጋር  ለመገናኘት መቻሌ ለእኔ የህይወት ዘመን ስኬት ነው፡፡ ዳግም ነፍስ  የመዝራት ያህል እንደገና  ተነስቼ፣ አዲስ  በተቋቋመው መንግሥት፣ የመጀመሪያዋ የሴቶች ጉዳይ ሚኒስትር በመሆን፣ የአገሬ ሴቶችና ሕፃናት መብታቸው እንዲከበር መሥራቴም ሌላው የሕይወት ዘመኔ ስኬት ነው።
በአዲስ አበባ ፒያሳ አካባቢ ነው የተወለድኩት። ወላጆቼ አቶ ኃይለሚካኤልና ወ/ሮ በርአልጋ የተደላደለ ኑሮ ስለነበራቸው፣ ጥሩ ትምህርት ቤት የመግባት እድል ነበረኝና ለከፍተኛ ትምህርት ወደ ስዊዘርላንድ ሄጄ፣ ከፍሪቦርግ ዩኒቨርሲቲ የመጀመሪያ ዲግሪ እንዲሁም በጋዜጠኝነት ዲፕሎማ አግኝቻለሁ። ራሱን በራሱ እያስተማረ በእውቀት ለማበልፀግ የቻለው አባቴ፣ ከዘመኑ ቀድሞ የተራመደ ስልጡን ሰው ነበር። ለትምህርት ከፍተኛ ክብር የሚሰጥ ከመሆኑም የተነሳ፣ ብዙ ልጆችን በትምህርት እየደገፈ አሳድጓል። በተለይ ደግሞ በሴቶች ትምህርት ላይ ድርድር አያውቅም ነበር። ሴት ልጆቹን ሰብስቦ፣ የቤት አያያዝና የምግብ ዝግጅት ለመለማመድ ሳይሆን፣ ለትምህርታችን ቅድሚያ መስጠት እንዳለብን ሲመክረን፣ “የባሎቻችሁ የቤት አገልጋይ  መሆን የለባችሁም።” ይለን ነበር። “ጥሩ ትምህርት እንድታገኙ ማድረግ የኛ የወላጆች ኃላፊነት ነው፤ የትዳር አጋራችሁን የምትመርጡት ግን እናንተ ራሳችሁ ናችሁ” ይለናል።
እናቴ በልጅነት እድሜ ብቻ ሳይሆን፣ እስር ቤት በነበርኩበትና ቤተሰባችን ላይ መከራ በተደራረበበት በዚያ ክፉ ዘመን ጭምር፣ በጎውን መንገድ ያሳየችኝ አስተማሪዬና አርአያዬ ናት። በደስታና  በሃዘን፣ በተድላና በመከራ ወቅቶች ሁሉ፣ የቤተሰባችን ምሰሶ ነበረች። በታሰርኩ ጊዜ፣ ሴት ልጆቼን ቅንጣት ሳታጎድልባቸው ፍቅር እየመገበች አሳድጋልኛለች። የሰዎችን ሃቅ መንካት የማትወድ፣ ጠንካራ የፍትህ ሰው የነበረችው እናቴ፤ የጥላቻ መንፈስ ስለማይነካካት “ሰው ላይ ለመፍረድ አትቸኩሉ” እያለች ሁሌም ትገስፀን ነበር። ከእስር ወጥቼ፣ እኒያ ህዝቡን እያሰሩ ሲቀጠቅጡና ሲያሰቃዩ የነበሩ የደርግ መሪዎች ለፍርድ በቀረቡ ጊዜ፣ በጥላቻ ስሜት እንዳልዘፈቅ እናቴ የመከረችኝ አይረሳኝም።  “መፍረድ ያንቺ ፋንታ አይደለም። እነዚህ ሰዎች በፈጣሪ እጅ ውስጥ ናቸው። የሚመጣባቸውን ነገር እንዲቀበሉ ተያቸው። በቴሌቪዥን ባየሻቸው ቁጥር በጥላቻ መብሰልሰልና መንገብገብ ከጀመርሽ ግን፣ ጉዳቱ አንቺው ላይ ነው፤ ያንቺም ሆነ የልጆችሽ በጎ መንፈስና ኃይል ሙጥጥ ብሎ ይጠፋል።” ትለኝ ነበር።
ንጉሡን ከስልጣን ለማስወገድ በተካሄደው አብዮት ሳቢያ፣ ቤተሰባችን ሃብትና ንብረቱን ቢያጣም፤ እንደ አብዛኛው የዚያ ዘመን ወጣት አብዮቱን ደግፌያለሁ። አውሮፓ ስዊዘርላንድ ውስጥ እየተማርኩ፣ በኢትዮጵያ ተማሪዎች ማኅበር እንዲሁም በማህበሩ የሴቶች ክንፍ ውስጥ እየተሳተፍኩ፣ ´ታገይ´ የተሰኘውን የሴቶች መጽሔት አዘጋጅ ነበር። ከባለቤቴ ከብርሃነ መስቀል ረዳ ጋር የተዋወቅሁትና የተጋባነው፣ እዚያው ስዊዘርላንድ ሳለን ነበር። ብርሃነ መስቀል፣ ስመጥር የተማሪዎች ንቅናቄ መሪ ከመሆኑም በተጨማሪ፣ የኢትዮጵያ ሕዝብ አብዮታዊ ፓርቲ (ኢህአፓ) መሥራች እንደሆነ ይታወቃል። በጥንታዊው የፊውዳል አገዛዝ ሳቢያ፣ ፋታ የለሽ ድህነት ውስጥ መፈናፈኛ አጥተው የኖሩ ዜጎች፣ ያንን አገዛዝ ለማስወገድ ያነገቡት “መሬት ላራሹ” የተሰኘው የዘመኑ መፈክር፣ በብርሃነ መስቀል የተቀመረ ነበር።
በ1969 (70) ዓ.ም ወደ ኢትዮጵያ የተመለስኩት፣ አገሬን ለማየትና የድህረ ምረቃ የማስተርስ ዲግሪ ጥናቴን ለማካሄድ ብቻ አልነበረም። የወለድኳትን ልጃችንን ለባለቤቴና ለቤተሰቤ ለማሳየት ስለጓጓሁም ጭምር ነበር። እንዲያም ሆኖ ፣ በዚህ የቀውስ ዘመን ወደ ኢትዮጵያ መምጣቴ የዋህነት ነበር። ተመልሼ ወደ አውሮፓ አልሄድኩም። አገሪቱ፣ በተለይ ደርግን ለሚቃወሙ ሰዎች እጅግ አደገኛ እንደሆነች ብገነዘብም፣ ወላጆቼን እየደገፍኩ ከልጆቼና ከባለቤቴ ጋር እዚሁ ለመቆየት ወስኜ ሥራ ጀመርኩ።
አውሮፓ ወይም አሜሪካ ተምረው የመጡ ወጣቶች፣ ለአብዮቱ ጠላት ናቸው ተብለው በአይነ  ቁራኛ በሚታዩበት በዚያ ዘመን፣ ከደርግ ጥርስ ውስጥ ላለመግባት ከቦታ ቦታ እየተሸሸግሁ፣ ሁለተኛዋን ልጄን ወለድኩ። ነገር ግን በአዲስ አበባ ተደብቄ መቀጠል አልቻልኩም። አፈናው ስለበረታ፣ በርካታ የተቃዋሚ ወገን አባላት በሕይወት ለመሰንበት ሲሉ በህቡዕ ለመንቀሳቀስ ተገደው ነበርና እኔም ከእስር ለማምለጥ ሁለቱን ልጆቼን እናቴ ዘንድ ትቼ፣ ከአዲስ አበባ ወደ ገጠር ሸሸሁ። በገጠር አካባቢ ተሰማርቶ ከነበረው ኢህአፓ የእርምት ንቅናቄ ጋር ስቀላቀል፣  የውጭ ቋንቋዎች ስለምችል፣ የንቅናቄው የመረጃ አገልግሎት ክፍልን እንድመራ ተመድብኩ። ብዙም አልቆየሁም። የእርምት ንቅናቄውን በመወከል በውጭ አገራት እንድሰራ ስለተወሰነና እርጉዝም ስለነበርኩ፣ ከአገር ለመውጣት ለጉዞ ተዘጋጀሁ። ከጉዞው በፊት ግን፣ ከከተማ ወጥተው ባለቤቴ ወደሚገኝበት ካምፕ ለመምጣት የሚፈልጉ በርካታ ወጣቶች ችግር ስላጋጠማቸው መርዳት ነበረብኝ። ወጣቶቹን መንገድ እየመራሁ ሳለ፣ ወሎ ውስጥ በደርግ ተይዤ ማዕከላዊ እስር ቤት ገባሁ።
እንደ ብዙዎቹ እስረኞች፣ ለበርካታ ወራት ለብቻዬ ተቆልፎብኝ ፣ ሊሰሙት የሚከብድ መከራ ደረሰብኝ። ከብዙ የምርመራ ስቃይ በኋላ፣ “ትረሸን” ብለው ሊገድሉኝ ሲወስኑ ደግሞ፣ ከሞት ጋር ተፋጠጥኩ። በዚች ቅፅበት፣ እርጉዝ መሆኔን ስላወቁ ከሞት ተረፍኩ። የእስር ጊዜዬ ግን ገና መጀመሩ ነበር። የእስር ቤት ውሎና አዳር፣ የራሴ የምትይውን ነገር ሁሉ ይቀማሻል። ሰው የመሆን ክብርን አሳጥቶና የሰብአዊነት መንፈስ አሟጥጦ፣ ያሰቃያል። እንዲያውም ሆኖ፣ እኔና መሰሎቼ የእስር ቤት ኑሯችን ጨርሶ በድን እንዳይሆን ለማድረግ መፍጨርጨራችን አልቀረም። ወጣቶችን ለሁለተኛ ደረጃ መልቀቂያ ፈተና ለማዘጋጀት እናስተምር ነበር። እስር ቤት ውስጥ የወለድኳትን ሶስተኛ ልጄን ያሳደግኋት እዚያው ነው። የእስር ቤት ኑሮ ትዕግስትን፣ ማዳመጥንና ከሌሎች መማርን አስለምዶናል። የሁሉም ሰው መብት መከበር አለበት የሚለው እምነቴ፣ ደረጃ በደረጃ ጥልቀት እያገኘና እየፀና የመጣውም በዚሁጊዜ ነው። በእስር ያሳለፍኳቸው ዓመታት፣ የጥንካሬዬ መሰረት ሆነ። ያንን የእስር ዘመን ተቋቁሜ ካለፍኩ በኋላ፣ የትኛውንም ፈተና መቋቋም እንደምችል አውቃለሁና ላመንኩበት ነገር ሁሉ በግልጽ የመናገር ድፍረት ተጎናጽፌያለሁ።
የደርግ አገዛዝ በ1983 ዓ.ም ተሸንፎ ከእስር እንደተለቀቅሁ፣ በሽግግር መንግሥቱ የጠቅላይ ሚኒስትር ቢሮ ውስጥ፣ የስነ ፆታ ጉዳዮች ዋና ተጠሪ እንድሆን ጥያቄ ቀረበልኝ። ይህንን ኃላፊነት የሚመጥን በቂ የስራ ልምድ እንደሚጎድለኝ ባልክድም፣ በሴቶች ህይወት ላይ ተጨባጭ ለውጥ ለማምጣት የቻልኩትን ሁሉ ለመስራት፣ አቅምና ፍላጎት እንዳለኝ እርግጠኛ ነበርኩ። ጥያቄውን ከመቀበሌና ኃላፊነት ከመረከቤ በፊት ግን፣ በሴቶች መብትና ተሳትፎ ላይ  ተጨባጭ ውጤት የሚያመጣ እውነተኛ ነገር እንድሠራ፣ መንግስት ፈቃደኛ መሆኑን ማረጋገጥ ነበረብኝ። በደርግ ዘመን፣ የሴቶች ንቅናቄ በስፋት ሲካሄድ እንደነበር ይታወቃል። ያንን መልሼ መድገም አልፈለግሁም። የሽግግር መንግሥቴ መሪዎች፣ ለሴቶች መብትና ተሳትፎ ፅኑ አቋም እንዳላቸው ስገነዘብ፣ የቀረበልኝን የኃላፊነት ቦታ ተቀብዬ፣ በሙያ ዘመኔ በእጅጉ የወደደኩትና የረካሁበትን ስራ ጀመርኩ። በእርግጥ ሥራው በተቃውሞ የተከበበ ፈታኝ ሥራ ነበር። በሴቶች መብትና ተሳትፎ ላይ የሚነሳው ተቃውሞ፣ በአገሪቱ ባህል ውስጥ ለዘመናት ስር ሰድዶ የዘለቀ ስለሆነ፣ በቀላሉ የሚገላገሉት አይደለም። ይሄም ሆኖ ግን ችግሩን ለመቅረፍ የተቻለውን ሁሉ ማድረግ ይጠበቅብናል። “ሴቶችን አሳንሶ ከሚያይ ኋላቀር ልማዳዊ አስተሳሰብ ባሻገር መጓዝ አለብን፤ ደግሞም መጓዝ እንችላለን” የሚል ወኔ፣ ተስፋና እምነት ይዤ ነው የገባሁበት። ከብዙ አጋሮቼ ጎን ተሰልፌም፣ በሙሉ ልብና ብርታት ታግያለሁ።
ከባልደረቦቼ ጋር በመላ አገሪቱ በሰፊው በማማከርና የረዥም  ጊዜ ራዕይ በመሰነቅ፣ በአገሪቱ ታሪክ የመጀመሪያው የሆነውን የሴቶች ፖሊሲ  አዘጋጅተን በ1985 ዓ.ም እንዲጸድቅ ለማድረግ ችለናል። “ሩቅ አሳቢ፣ ቅርብ አዳሪ” ላለመሆንም፣ ፖሊሲውን በተግባር ለመተርጎም ተቋማዊ ስርዓቶችን ነድፈን የአሰራር ሂደቶችን ለመዘርጋትና ሙያተኞችን ለማሟላት በቅተናል። ይህም ብቻ አይደለም። ሕገ-መንግስቱን በማርቀቅ ሂደት ውስጥ የሴቶችን መብት የሚያስከብር ሕግ እንዲወጣ ለማስቻል ሽንጣችንን ገትረን ተሟግተናል። በሴቶች ላይ የሚፈጸሙ ማናቸውም  የአድልዎ አይነቶችን ለማስወገድ በዓለም አቀፍ ደረጃ የተፈረመው ስምምነት በአገሪቱ ሕገ-መንግስት ውስጥ እንዲካተት የሴቶች ጉዳይ ቢሮ በፊታውራሪነት ታግሏል። የሴቶችን መብት  የሚመለከቱ ህጎች በተለይም የቤተሰብ ሕግ፣ ዋነኛ መሠረታቸው የአገሪቱ ሕገ-መንግስት እንደሆነ ግልጽ ነው። ለዚህም ነው የሴቶችና ህፃናት መብት በህገ-መንግስቱ ሁነኛ ዋስትና ማግኘታቸውን ለማረጋገጥ የጣርነው። በህገ-መንግስት አርቃቂ ኮሚሽን ውስጥም፣ ሶስት ወንበር ለሴቶች እንዲመደብ ማድረጋችን፣ ትልቅ ትርጉም ነበረው። ሴቶችን በሰፊው ለማሳተፍ ባዘጋጀነው የምክክር መድረክ፣ የኢህአዴግ ሴቶች ማኅበርና የሶማሌ ሴቶች ማህበር ተወካዮች፣ ሁለቱን ወንበሮች እንዲይዙ ተመረጡ። ሶስተኛው ወንበር የተሰጠው፣ ሰርተው ለማይደክሙት ባለሙያ ለወ/ሮ አፀደወይን ተክሌ ነበር። እንዲህ ሳንታክት በመስራታችን፤ ለሴቶች መብት ጠንካራ ዋስትና የሰጠውን አንቀፅ 36፣ በሕገ-መንግስቱ ውስጥ እንዲካተት ለማድረግ ችለናል። የሕገ-መንግስቱ መነሻ ረቂቅ፣ እንደ ነባሩ ሕግ ሴቶችን አሳንሶ በመመልከት፣ ያለ ሞግዚት የራሳቸውን ህይወት በራሳቸው ውሳኔ የመምራት መብት እንዳይኖራቸው የሚገድብ ነበር። ዝም አላልንም። ድምፃችን ጎልቶ እንዲደመጥ ከዳር ዳር የአገሪቱን ሴቶች ቀሰቀሰን። በአገሪቱ ምክር  ቤት ፊት ቀርቤ ንግግር አሰማሁ። በመጨረሻም ከመንግስት አመራር ድጋፍ  አግኝተን፣ ለሴቶች መብት ጠንካራ ዋስትና በእጃችን ለማስገባት በቃን።
ሕገ-መንግስቱ ፀደቀ ብለን፣ አርፈን አልተቀመጥንም። ህዝቡን  በአጠቃላይ፣ በተለይ ደግሞ በየትምህርት ቤቱ ያሉ ታዳጊ ወጣቶችን፣ ስለ ሴቶች መብት ለማስተማር ለተከታታይ ዓመታት በትጋት ሰርተናል። የመማሪያ መጻህፍትና በራሪ ወረቀቶችን በብዛት ከማሳተማችንም በተጨማሪ ሳናሰልስ ባደረግነው ጥረት፣ የሴቶች መብት ፅንሰ ሀሳብ በትምህርት ስርዓቱ  ውስጥ እንዲካተት አድርገናል። የሴችን ተሳትፎ በተግባር ለማጠናከር፣ የብድር አገልግሎት የሚያገኙበት አዲስ አሰራር ለመፍጠር የሚያስችል መመሪያ አዘጋጅተናል። ከአጋሮቻችን ጋር በመተባበር፣ ለድሃ ሴቶች የኢኮኖሚ እድል የሚፈጥርና የሙያ ስልጠና የሚሰጥ የሴቶች ልማት ፈንድ እውን እንዲሆንና በየአካባቢው እንዲተገበር አድርገናል።
በስርዓተ ጾታ ጉዳዮች ዙሪያ፣ ለሴቶች መብትና ጥቅም መስራት ቀላል አይደለም፣ ትግል ነው። በሚኒስቴር መሥሪያ ቤቶች ውስጥ ፣ በስርዓተ ጾታ ዘርፍ የተሰማሩ በርካታ የስራ ባልደረቦቼ፣ እለት ተእለት ፈተናዎች ይጋረጡባቸው ነበር። ፈተናው የሚመጣው ታዲያ፣ ከወንዶችም ከሴቶችም ነው። ሳንታክት ስለ ሴቶች መብት መሟገታችንንና፣ በመንግስት ፖሊሲዎች ውስጥ የሴቶች ተሳትፎ እንዲካተት ያለ እረፍት መከራከራችንን አልወደዱልንም። ሳይታክቱ ይቃወሙናል ብለን ዝም ማለት አንችልም። ስለ ሴቶች መብትና ተሳትፎ መከራከር ሥራዬ ነው፣ ለባልደረቦቼም ሥራቸው ነው። ያኔም ሆነ አሁን በጣም አስፈላጊና በሙሉ ልብ የምናምንበትም ሥራችን ነው። ለምዕተ ዓመታት ስር የሰደደውን ኋላቀር አስተሳሰብ ለመቀየር የምንችለው፣ ከአቋማችን ፍንክች ሳንል ለሴቶች መብትና ተሳትፎ በመሟገትና ሳናሰልስ በማስተማር ብቻ ነው። ባከናወናቸው እንቅስቃሴዎች ሁሉ፣ የስነ-ጾታ ጉዳይን ብሔራዊ አጀንዳ ለማድረግ መቻላችን ከልብ ያኮራኛል።
በምዕራብ አፍሪካ ፈረንሳይኛ ተናጋሪ አገራት የኢትዮጵያ አምባሳደር ሆኜ ተመድቤ፣ ወደ ኮትዲቯር በመሄድ አገሬን ማገልገሌም ያኮራኛል። በሁለተኛው ዙርም፣ በፈረንሳይ፣ በሞሮኮ፣ በስፔንና በዩኔስኮ የኢትዮጵያ አምባሳደር በመሆን ሰርቻለሁ። የንግድ ትስስር እድሎችን እንዲሁም የኢትዮጵያን ባህላዊ ሃብቶችና ተፈጥሯዊ ውብ ፀጋዎችን ለውጭው ዓለም በማስተዋወቅ አገሬን ማገልገሌም፣ ለኔ አስደሳች ነበር። የኢትዮጵያ ሚሌኒየም በዓለም አቀፍ መድረክ እውቅና ተሰጥቶት እንዲከበር ለማድረግና ዩኔስኮን ለማሳመን ያደረግነው ጥረት ትዝ ይለኛል። ጥረቱን መምራቴና  ለስኬት ማብቃቴ አስፈንድቆኛል። ዩኔስኮ በፓሪስና በኢትዮጵያ ውስጥ ባሰናዳናቸው አውደ ርዕዮችና የበዓል ዝግጅቶች የአገራችንን ሚሌኒየም አክብሯል።
ይህች አገር ከረሃብ፣ ከጦርነትና ከግጭት ጋር አብሮ የሚነሳ ስሟን አድሳ መልካም ገፅታ መጎናጸፍ  እንደምትችል አምናለሁ። የዕድሜ ባለፀጋ ጥንታዊት አገር ናት። የትልቅ ባህል ባለቤት ናት፤ አሁን ደግሞ ፈጣን ግስጋሴዋ ጉልበት እያገኘ ነው። የኔ ምኞት፤ ኢትዮጵያ የሰላም፣ የብልጽግናና የዕድገት አገር እንድትሆን ነው። ፍትህ የሰፈነባትና ሙሉ ለሙሉ የሚተገበርባት፣ ልጆቻችንም ሆኑ ወላጆቻችን የማይሸሿትና ጥለዋት የማይሰደዱባት አገር እንድትሆን እፈልጋለሁ። በደስታና በሰላም ሁላችንም አብረን የምንኖርባት ውብ አገር ትሆናለች።
ታሪኬን ለሚያነቡ ልጃገረዶች፣ አንድ ነገር ልነግራቸው እፈልጋለሁ። የእያንዳንዳችሁን ሕይወት የሚያሻሽል ወደር የለሽ መሳሪያ ቢኖር ትምህርት ነው። በትምህርት ማመን አለባችሁ። በየትም ቦታና ሁኔታ፣ ከወላጆችም ሆነ ከቤተሰብ ጋር፣ ከትዳርም ሆነ ከፍቅር አጋር ጋር፣ ከልጆችም ሆነ ከማህበረሰቡ አባላት ጋር የሚገጥማችሁን ችግር መቋቋምና ማሸነፍ የምትችሉት በትምህርት ብቻ ነው። “ከራሴ ህይወት የተማርኩት ቁም ነገር፣ ወደ ማላውቀው ቦታ በመሸሽ ኑሮዬ ሊሻሻል ይችላል ብሎ ማሰብ፣ ከንቱ መሆኑን ነው። ችግሮችን ተጋፍጣችሁ ማሸነፍ ይኖርባችኋል። አጥብቄ የምመክራችሁ፡- ለሙያችሁና ለሥራችሁ ከልብ የምታስቡና በፅናት የምትቆሙ እንድትሆኑ ነው። አሁን በደረሳችሁበት ደረጃና እስካሁን ባገኛችሁት ውጤት ብቻ እረክታችሁ አትቀመጡ። እምቅ አቅማችሁ ትልቅ እንደሆነ ተገንዝባችሁ፣ ወደ ላቀ ደረጃ ተራመዱ።
("ተምሳሌት - ዕጹብ ድንቅ ኢትዮጵያውያን ሴቶች" መጽሐፍ የተወሰደ፤ 2007 ዓ.ም)


በመላው አለም በአሁኑ ወቅት በስራ ላይ ከሚገኙት ተጨማሪ 1 ሚሊዮን ያህል አዋላጆች እንደሚያስፈልጉና አዋላጆችን በበቂ መጠን አሰልጥኖ ማሰማራት በአለማችን ከሚከሰቱት የእናቶችና ጨቅላዎች ሞት 60 በመቶ ያህሉን ማስቀረት እንደሚቻል አንድ ጥናት አመለከተ፡፡
በአለማችን ከፍተኛ የአዋላጆች እጥረት ከሚታይባቸው አካባቢዎች መካከል አፍሪካ ቀዳሚነቱን እንደምትይዝ የጠቆመውና በ194 የአለማችን አገራት ላይ በአለም የጤና ድርጅትና በአጋር ተቋማት የተሰራው ጥናት፣ ከ1 ሚሊዮን ያህሉ ተጨማሪ አዋላጆች መካከል ከግማሽ በላይ የሚሆኑት ለአፍሪካ እንደሚያስፈልጉም አክሎ ገልጧል፡፡
በአሁኑ ወቅት በማለው አለም 1.9 ሚሊዮን ያህል አዋላጆች በስራ ላይ ይገኛሉ ያለው ጥናቱ፣ ከእነዚህ መካከልም 90 በመቶ ያህሉ ሴቶች መሆናቸውንና ባለፉት አመታት ተጨማሪ አዋላጆችን አሰልጥኖ በማሰማራት ረገድ በቂ ስራ አለመሰራቱንና የኮሮና ቫይረስ ወረርሽኝም የአዋላጆችን እጥረት እንዳባባሰው አመልክቷል፡፡


      በሳምንቱ በአለም ግማሽ ያህሉ ተጠቂና ሩብ ያህሉ ሞት የተመዘገበው በህንድ ነው

             በመላው አለም በኮሮና ቫይረስ ሳቢያ ለሞት የተዳረጉ ሰዎች ቁጥር መንግስታት ካመኑትና የተለያዩ የመረጃ ተቋማት ይፋ ካደረጉት ከእጥፍ በላይ እንደሚበልጥና ትክክለኛው የሟቾች ቁጥር ከ6.9 ሚሊዮን በላይ እንደሚበልጥ በጥናት መረጋገጡ ተዘግቧል፡፡
ጆን ሆፕኪንስ ዩኒቨርሲቲንና ዎርልዶሜትር ድረገጽን ጨምሮ የኮሮና መረጃዎችን የሚያቀርቡ ማዕከላት እስከ ትናንት በስቲያ በመላው አለም በኮሮና ለሞት የተዳረጉ ሰዎች ቁጥር 3.26 ያህል እንደሆነ ቢናገሩም፣ ኢንስቲቲዩት ፎር ሄልዝ ሜትሪክስ ኤንድ ኢቫሉዌሽን የተባለው ተቋም ግን የሟቾች ቁጥር ከዚህ ከእጥፍ በላይ እንደሚበልጥና 6.9 ሚሊዮን እንደሚደርስ በጥናት ማረጋገጡን ይፋ አድርጓል፡፡
የኮሮና ሟቾች ቁጥር አነስተኛ ተደርጎ ሪፖርት ከሚደረግባቸው ምክንያቶች አንዱ ብዙ አገራት በሆስፒታል ብቻ እንጂ በየቤቱ የሚሞቱ ሰዎችን አለመቁጠራቸው እንደሚገኝበት የጠቆመው ጥናቱ፣ በአለማችን የኮቪድ 19 ሟቾች ቁጥር በከፍተኛ ሁኔታ ተቀንሶ ሪፖርት የተደረገባት ቀዳሚዋ አገር አሜሪካ መሆኗንና በህንድና በሜክሲኮም ቁጥሩ ከተነገረው በሶስት እጥፍ ያህል የሚበልጥ መሆኑን አመልክቷል፡፡
በሌላ የኮሮና ቫይረስ ዜና በህንድ ባለፈው ረቡዕ ከፍተኛው የኮሮና ቫይረስ ተጠቂዎችና ሟቾች ቁጥር መመዝገቡን የዘገበው አልጀዚራ፣ በእለቱ ከ412 ሺህ በላይ የቫይረሱ ተጠቂዎች መገኘታቸውንና 3 ሺህ 980 ሰዎች መሞታቸውን ገልጧል፡፡
በባለፈው ሳምንት በመላው አለም በኮሮና ቫይረስ ከተጠቁት ሰዎች መካከል 46 በመቶ ያህሉ፣ ለሞት ከተዳረጉት መካከል ደግሞ ሩብ ያህሉ በህንድ እንደሚገኙ የአለም የጤና ድርጅት ከሰሞኑ ማስታወቁን የጠቆመው ዘገባው፣ በአገሪቱ የቫይረሱ ተጠቂዎች ቁጥር ከትናንት በስቲያ ከ21 ሚሊዮን ማለፉንና የሟቾች ቁጥርም ከ230 ሺህ በላይ መድረሱንም ዘገባው አክሎ አስረድቷል፡፡
የኬንያ የጤና ሚኒስቴር በበኩሉ ከቀናት በፊት በተደረገ ምርመራ አምስት ሰዎች በህንድ የታየው የኮሮና ቫይረስ ዝርያ እንደተገኘባቸው ማረጋገጡን ቢቢሲ የዘገበ ሲሆን፣ ቫይረሱ የተገኘባቸው ሰዎች በምዕራባዊ ኬንያ በሚገኝ የማዳበሪያ ፋብሪካ ሰራተኞች መሆናቸውንና ኬንያ በህንድ የተከሰተው የኮሮና ቫይረስ ዝርያ የተገኘባት ሁለተኛዋ አፍሪካዊት አገር መሆኗንና ከዚህ ቀደም በኡጋንዳ የቫይረሱ ተጠቂዎች መገኘታቸውንም አስታውሷል፡፡


           •   የተሻሻለው የሽብርተኛ አዋጅ አጥፊዎችን ለይቶ ለህግ የሚያቀርብ ነው
            • ማንኛውም ህግ ቅንነትን ይፈልጋል፤ በቅንነት መተርጎም አለበት

             “ህወሓት” እና “ሸኔ” በአዲሱ የፀረ ሽብር አዋጅ መሰረት፤ በሽብርተኛነት ተፈርጀዋል፡፡ ድርጅቶቹ በሽብርተኝነት መፈረጃቸውን በተመለከተ ብዙዎቹ የተቃዋሚ ፓርቲዎችና የህግ ባለሙያዎች ሲደግፉት፣ የተቃወሙትም አልጠፉም፡፡ ለመሆኑ የአሁኑ የጸረ ሽብር አዋጅ ከቀድሞው በምን ይለያል? የድርጅቶቹ ሽብርተኛ ተብሎ መሰየምስ ምን ያህል የአዋጁን መስፈርቶች ያሟላል? አዲሱ አዋጅ ሌሎች የተቃዋሚ ፓርቲዎች ከጥቃት እንዴት ይከላከላል? በሚሉና ሌሎች ተያያዥ ጉዳዮች ዙሪያ የህግ ባለሙያና ጠበቃ ወንድሙ ኢብሳ፣ ከአዲስ አድማስ ጋዜጠኛ አለማየሁ አንበሴ ጋር ተከታዩን  ቆይታ አድርገዋል፡፡

               የቀድሞ የፀረ ሽብር አዋጅና አዲሱ አዋጅ ምንና ምን ናቸው? ልዩነታቸውን በንጽጽር ቢያስቀምጡልን….?
የመጀመሪያው የሽብር አዋጅና አዲሱ አዋጅ ልዩነታቸው ከአላማ ይነሳል፡፡ ሁለተኛው ልዩነታቸው ሃገሪቷን ከገጠመው ወቅታዊ ችግር ይነሳል፡፡ የመጀመሪያው አዋጅ ቀድሞውኑ በሃገር ላይ የደረሠ አደጋ ኖሮ የወጣ አይደለም፡፡ በሃገሪቷ ማህበራዊና ፖለቲካዊ ግንኙነቶች ላይ የደረሰን አደጋ ለመግታት ሳይሆን በወቅቱ የነበረውን የህወኃት/ኢህአዴግ ገዥ ፓርቲን ህዝቡ አልቀበልም ማለቱን ተከትሎ፣ ተቃዋሚዎችን  ለማጥፋት ያለመ አዋጅ ነበር፡፡ አዲሱ አዋጅ ግን በለውጡ ማግስት የወጣ ነው፡፡ ይሄ ለውጥ ደግሞ ባለፉት 30 እና 50 ዓመታት ጭምር የመጣንበትን መንገድ በመገምገም የጀመረ ነው፡፡ በዚሁ ሂደት ከዚህ ቀደም የነበረው አካሄድ ስህተት መሆኑን አምኖ፣ “ሽብርተኛ የነበርኩት እኔ መንግስት ራሴ ነኝ” ብሎ ገምግሞ፣ ሽብርተኛ ተብለው የነበሩትን “አይደላችሁም” በማለት፣ እገዳቸውን አንስቶላቸው፣ ወደ ሀገር ቤት እንዲገቡ አድርጓል፡፡ አዲሱ አዋጅ ወደ 12 የቀድሞ መንግስት የማፈኛ አዋጆችን አሻሽሎ ተሃድሶ አድርጓል፡፡ በዚህ የተሃድሶ መንፈስ ነው  አዲሱ አዋጅ ሊወጣ  የቻለው፡፡ አዋጁ በተሃድሶ መንፈስ የወጣ መሆኑ በራሱ ከቀድሞ በተለየ መልኩ የህግ ጥበቃ ማድረግ ያስችለዋል፡፡ የአንድን ተጠርጣሪ መብትና ግዴታ ተረድቶ የወጣ አዋጅ ነውና፡፡ ሌላው ከቀድሞ ለየት የሚያደርገው በመንግስት ላይ ሳይሆን በህዝብ ላይ የተነሱ አማፂያንን - ያ ማለት ህፃናትን፣ ሽማግሌዎችን፣ንፁሃንን ከፖለቲካ የራቁ ሰዎችን ለፖለቲካ አላማ ሲል መንግስትን አስገድዶ ወደ ድርድር ለማምጣት ወይም ዳግም ስልጣን ለመያዝ ሲሉ የፈጠሩት ግብግብ ስላለ ይሄን አሸባሪ ድርጊት ለመቋቋም የወጣ ነው ማለት ይቻላል፡፡ አሁን አዋጅ የወጣበት ጊዜውም አስተሳሰቡም ከቀድሞ ጋር አንድ አይነት አይደለም፤ ይሆናል ተብሎም አይገመትም፡፡
እንዴት?
እንደሚታወቀው አሁን ላይ ሽብርተኛ የተባሉት ድርጅቶች በመከላከያ ሰራዊት ላይ የሽብር ጥቃት የፈፀሙ ሲሆኑ፤ ያ አላማቸው  ሲከሽፍባቸው ደግሞ በቀጥታም ሆነ በተዘዋዋሪ ለ27 ዓመታት በሁሉም ክልሎች ያዋቀሯቸው የተንኮል ፈንጂዎች እየፈነዱ፣ እዚያም እዚያም የሚፈጠሩት ችግሮች፣ በዋናነት በመንግስት ላይ ሳይሆን  በህዝብ  በሃይማኖታዊ፣ ባህላዊና ማህበራዊ መስተጋብር ላይ ያነጣጠሩ ጥቃቶች ነበሩ፡፡ ይሄን ለመቋቋም የወጣ አዋጅ ነው፡፡ ልዩነቱ በጣም ግልጽ ነው፡፡
እነዚህን ድርጅቶች ሽብርተኛ ብሎ ለመፈረጅ መንግስት አጥጋቢ ማስረጃ አለው ማለት ይቻላል?
በአዲሱ አዋጅ አንድ አካልን በሽብርተኛነት ለመፈረጅ መኖር ስለሚገባቸው መስፈርቶች በአንቀጽ 19 ላይ ተቀምጧል፡፡ በዚህ አንቀጽ መሰረት አንድ ድርጅት በአሸባሪነት ሊፈረጅ የሚችለው ድርጅቱ የሽብር ድርጊትን አላማ አድርጎ የሚንቀሳቀስ ከሆነ፤ የሽብር ድርጊት የሚያሰኘው የድርጅት የፖለቲካ አላማውን ለማስፈፀም በማሰብ ከፖለቲካ አላማው ውጪ የሆኑ ንፁሃንን ሲገድል፣ ሲያጠቃ ነው፡፡ እንዲህ ያሉ ድርጊቶች ደግሞ ባለፉት 3 ዓመታት በኢትዮጵያ ውስጥ ከበቂ በላይ ተፈፅመዋል፡፡ እነዚህ ድርጅቶች የሚታወቁና የማይታወቁ ሊሆኑ ይችላሉ፡፡ ለምሳሌ ህወኃትን ብንወስድ ህጋዊ  የነበረ ድርጅት ነው፡፡ “ሸኔ” ደግሞ በስሙ ህጋዊ ፓርቲ የለም፣ ነገር ግን ድርጊት ፈፃሚዎች አሉ፡፡ እነዚህን መንግስት “ሸኔ” ብሎ ይገልጻቸዋል፡፡ ስለዚህ ይሄን ድርጊት የሚፈፅሙ ከሆነ “ሸኔ” ሆነው ይያዛሉ፤ ለህግ ይቀርባሉ ማለት ነው፡፡ ድርጊቱን መፈፀም ብቻ ሳይሆን ዛቻ መሰንዘርም የወንጀሉ አካል ነው፡፡ ለምሳሌ ህወኃት ምስራቅ አፍሪካን እናተራምሳለን ብለው በግልጽ ይዝታሉ፡፡ ስለዚህ ይሄ ድርጊታቸው በራሱ ሽብርተኛ ብሎ ለመሰየም ያበቃቸዋል። እንደውም መንግስት ለመሰየም ዘገየ ነው የሚባለው እንጂ ባለፉት 3 ዓመታት በኢትዮጵያ ያልተፈፀመ የሽብር አይነት  የለም፡፡ ስለዚህ የአሁኑ በግልፅ  ወንጀለኛን ዒላማ ያደረገ ፍረጃ ሲሆን የበፊቱ ግን በግልፅ ተቃዋሚዎችን ለማጥቃት ነበር። የአሁኑ አዋጅ ህዝቡ ላይ የሚፈፀመውን ወንጀል ለማቆምና  ለመግታት የወጣ ነው፡፡
ሌላው ከዚህ ቀደም ሽብርተኛ ተብሎ ሲሰየም ቀጥታ ውሳኔ በማሳለፍ ነበር። አሁን ግን በግልፅ እንዳየነው፣ ይህ ድርጅት በሽብርተኛነት መሰየም የለበትም፤ በቂ ማስረጃ አምጡ እያለ ፓርላማው ሲጠይቅ ነበር፡፡ ቀደም ባለው ጊዜ ይሄ አይነት የክርክር አካሄድ አልነበረም፡፡ ይሄን ማድረግም በግልጽ በአዋጁ አንቀጽ 21 ላይ በግዴታነት ተቀምጧል፡፡ ይሄ አሰራር መኖሩ “የአይንህ ቀለም አላማረኝም” በሚል የሚደረግ ፍረጃን በእጅጉ ይከለክላል። መንግስት በእነዚህ ድርጅቶች ስም ሌላ ጥቃት በተቃዋሚዎች ላይ ይፈፅማል ብሎ ለማመን አስቸጋሪ ይሆናል፡፡ የአዋጁ መንፈስም ይሄን አይፈቅድም ወይም ዕድል አይሰጥም፡፡ ኦሮሞ የሆነ ሁሉ ሸኔ፣ ትግሬ የሆነ ሁሉ ህወኃት ይባላል ብሎ ለማመን የሚያስችል ሁኔታ የለም፡፡ በቀጥታ የፖለቲካ ስልጣን ሳይሆን ህዝብን ከጥቃት ለመከላከል የሚያስችል አዋጅና ፍረጃ ነው ብዬ አምናለሁ፡፡ አጥፊዎችን  ለይቶ በህግ የሚያቀርብ አዋጅ ነው  ብዬ ነው የማስበው።
ህወኃት የሚታወቅ ነው፤ ራሱን ህወኃት ብሎ የሚገልፅ አካል አለ፡፡ “ሸኔ” ግን የለም፤ ራሱን “ሸኔ” ብሎ የሚገልፅ በሌለበት እንዴት በአሸባሪነት ሊሰየም ይችላል? መንግስት ያላማረውን ሁሉ “ሸኔ” እያለ እየፈረጀ ለማጥቃት ክፍተት አይፈጥርለትም?
ይሄ አወዛጋቢ ጉዳይ ነው፡፡ በአዋጁ አንቀፅ 19 እንደተቀመጠው፤ አንድ ድርጅት ህጋዊ ሆኖ ሽብርተኛ ሊባል ይችላል። በሌላ በኩል አንድ ድርጅት ህልውና ሳይኖረው፣ የወንጀል አፈፃፀሙ ሽብርተኛ ከሆነ፣ መንግስት ያንን አካል በይኖ ድርጊቱን መከታተል ይችላል፡፡ ለምሳሌ ሸኔ የሚባል ድርጅት የለም፤ ነገር ግን እጅግ ለጆሮ የሚከብዱ እዚህም እዚያም የሚፈፀሙ ወንጀሎችን “ሸኔ” ፈፀመው ነው የሚባለው። ድርጊቱ ነው ሸኔ የሚያስብለው፡፡ ስለዚህ ድርጊት ብሎ ወደ ህግ ማቅረብ ይቻላል ማለት ነው፤ ተግባሩ ነው የሚተነተነው፡፡ “ሸኔ” የሚያስብለው ተግባሩ ነው፡፡ አቅመ ደካሞችን መግደል፣ገበሬ መግደል፣ ከተማ ሙሉ ማውደም-- እነዚህ ተግባራት ሁሉ ሽብር ናቸው፡፡ ስለዚህ ይሄን የፈፀመው አካል “ሸኔ” ነው ተብሎ ወደ ህግ ሊቀርብ ይችላል፡፡
በተፈረጁ ድርጅቶች ስም ተቃዋሚዎች እንዳይጠቁ አዋጁ ምን ያህል ከለላ ይሰጣል?
 አንቀጽ 19 ላይ ዝርዝር የሽብርተኛነት አሰያየም ተቀምጧል፡፡ በዚያ ዝርዝር ውስጥ ያለ ድርጊት ያልፈፀመ ግለሰብ ፍ/ቤት ሲቀርብ መከራከር ይችላል ማለት ነው። ህጉ እንደከዚህ ቀደሙ አሻሚ ድንጋጌዎች የሉትም፡፡ ግልጽ ናቸው ዝርዝር መስፈርቶቹ። በአሁኑ ጊዜ ነፃ ተቋማትን ለመገንባት ጥረት እየተደረገ ነው፡፡ በዚህ ረገድ የሰብአዊ መብት ኮሚሽንን ማንሳት እንችላለን፡፡ ግፍ ሲፈፀም ይሄ ተቋም በገለልተኛነት ስራውን ይሰራል፤ አሁንም እየሰራ ነው፡፡ እርግጥ ማንኛውም ህግ ቅንነትን ይፈልጋል፤ በቅንነት መተርጎም አለበት፡፡ ዋናው ኢትዮጵያን የማዳን ጉዳይ ነው፤ ከሽብር ትርምስ ሃገሪቱን የማዳን ጉዳይ ነው፡፡ ይሄ መንግስት አሁን ህግጋትን እንከተል፤ ለሃገሪቱ ፈታኝ የሆነውን የዘውግ ፖለቲካ ስረ መሰረቶች እንናድ እያለ ነው፡፡
ኢትዮጵያን በኦሮሞ መልክ በአማራ መልክ፣ በትግሬ መልክ ብቻ እሰራለሁ የሚለውን በመቃወም፣ ተደማምረን በሁላችንም  አምሳል እንስራት የሚል ፍልስፍና ያለው መንግስት ነው፡፡ ይሄ ፍልስፍና ነው የዘውግ ፖለቲካ  ስረ መሰረትን  ሰርስሮ የሚበጣጥሰው፡፡


    የምድር አውሬ ሁሉ መነገጃና መሰባሰቢያ አንድ ገበያ ነበር ይባላል፡፡ ከዕለታት አንድ ቀን አውሬ
ሁሉ እገበያ ሲውል፤ አያ ጅቦ ቀርቶ ኖሯል፡፡ ማታ ሁሉም ከገበያ ሲመለስ ከጎሬው ብቅ ይልና መንገድ ዳር ይቀመጣል፡፡ ዝንጀሮ ስትመለስ ያገኛትና ገበያው እንዴት እንደዋለ ይጠይቃታል፡፡
“እቸኩላለሁ፤ ጦጢት ከኋላ አለችልህ እሷን ጠይቃት” ብላው ሄደች፡፡
 ጦጢት ስትመለስ ጠብቆ “ገበያው እንዴት ዋለ?” አላት፡፡
 “መሽቶብኛል፡፡ ገና ብዙ ሥራ አለብኝ” ብላው አለፈች፡፡ ቀጥላ ሚዳቋ መጣች፡፡
ያንኑ ጥያቄ ጠየቃት፡፡ “እንኮዬ አህይት እኋላ አለች - እሷን ጠይቅ!! እኔ እነዝንጀሮ ቀድመውኛል፤
ልድረስባቸው” ብላው ሄደች፡፡
አህያ ስትንቀረደድ መጣች፡፡ ገበያው እንዴት እንደዋለ ጠየቃት፡፡ “ቆይ አረፍ ብዬ ላውራልህ”
ብላ አጠገቡ ተቀመጠች፡፡ “ይሄ ተገዛ! ያ ተሸጠ!” ስትለው አመሸች፡፡
 አያ ጅቦ ቀጠለና “ለመሆኑ እኔ እምዘለውን መዝለል ትችያለሽ?” አላት፡፡
“አሳምሬ” አለችው፡፡
እሱ የሞት ሞቱን ዘለለ፡፡ እሷ ግን እዘላለሁ ብላ ገደሉ ውስጥ ወደቀች፡፡ አያ ጅቦ ወርዶ ሆዷን
ዘንጥሎ መብላት ጀመረ፡፡ እመት ውሻ በዛ ስታልፍ ስጋ ሸቷት መጣች፡፡
“ነይ ውረጂና እየመተርሽ አብይኝ” አላት፡፡ ወርዳ እየመተረች ስታበላው የአህያዋን ልብ አገኘችና
እሱ ሳያያት ዋጥ ስልቅጥ አደረገችው፡፡
ቆይቶ “አንቺ ልቧ የታል?” ሲል ጠየቃት፡፡
 ውሺትም፤ “ልብ ባይኖራት ነው እንጂ ልብ ቢኖራት መቼ ካንተ ዘንድ መጥታ ትቀመጥ ነበር?!” አለችው፡
“ታመጪ እንደሁ አምጪ፤ አለዛ አንቺንም እበላሻለሁ!” አለ፡፡
“አያ ጅቦ፤ ያለ ቂቤ? ያለ ድልህ? ደረቁን ልትበላኝ?”
“ቅቤና ድልሁ ከየት ይመጣል?” አለ ጅቦ በመጎምጀት፡፡
“ከእመቤቴና ከጌታዬ ቤት አመጣለሁ”
“ሄደሽ የጠፋሽ እንደሆን ማ ብዬ እጠራሻለሁ?”
“እንኮዬ -ልብ- አጥቼ” ብለህ ጥራኝ፡፡
“በይ እንግዲያው ሄደሽ አምጪ” ብሎ ላካት፡፡ ቅርት አለች፡፡ ሲቸግረው፤
“ኧረ እንኮዬ ልብ አጥቼ?” ሲል ጮሆ ተጣራ፡፡
ውሻም፤ “ከጌታዬና ከእመቤቴ ቤት ለምን ወጥቼ!” አለችው፡፡ ከዚያም የስድብ መዓት ታወርድበት ጀመር፡፡
ጅቦም፤ “አንቺም እጉድፍ እኔም እጉድፍ፡፡ አገኝሻለሁ ስንተላለፍ” አላት፡፡
ከጥቂት ጊዜ በኋላ ውነትም ጉድፍ ስትለቃቅም አገኛት፡፡ ዐይኗ ፈጠጠ፡፡
“ዐይንሽ እንዴት እንዲህ አማረልሽ?” ሲል ጠየቃት፡፡
“በዐሥር የአጋም እሾክ ተነቅሼ!” አለችው፡፡
“እስቲ እኔንም ንቀሺኝ?”
ተስማምታ ከጌታዋ አጥር ዓሥር የአጋም እሾህ ሰብራ አምጥታ ዐይኖቹን ቸከቸከችው፡፡
“ኧረ አመመኝ” ሲል፤ “ዝም በል ሲያጌጡ ይመላለጡ ነው፣ ማማር እንዲያው ይገኝ መሰለህ?”
ትለዋለች፡፡
ሁለቱንም ዐይኖቹን አጥፍታ፤ “በል ና ሠንጋ ጥለው የሚሻሙ ጅቦች ጋ ልቀላቅልህ” ብላ፤ ውቂያ ላይ ያሉ ገበሬዎች ማህል ከተተችው፡፡  ጤፍ መውቂያ ሙጫቸውን እየመዘዙ ሊገድሉት
ያራውጡት ጀመር፡፡
ውሻ ሆዬ እነሱ ሲሯሯጡ ዳቧቸውን ይዛ ወደ ቤቷ መጭ አለች!!
* * *
ያሰቡትን ቸል ሳይሉ ከፍፃሜ ማድረስ አስተዋይነት ነው፡፡ ያለ እኩያ ጓደኛ መያዝ፤ ነገርን ሳያመዛዝኑ ፈጥኖ አምኖ መቀበል ከጥቃት የሚያደርስ ቂልነት ነው፡፡ አታላይ ለጊዜው የመብለጥለጥ ምኞቱን ቢያረካም፣ የፈፀመው ደባ እንደሚደርስበት የዥቡን አወዳደቅ ማስተዋል በቂ ነው! ብልህ በዘዴ ከአደጋ ያመልጣል፡፡ ኃይለኛ የሆነ ጠላት ቢገጥመው እንኳ በጥበብ ለመርታት ይችላል፡፡
ሀገራችን ያለችበት ሁኔታ አሳሳቢ ነው፡፡ አንዱ ሲሠራ ሌላው ሲያፈርስ፣ አንዱ ሲያስር ሌላው ሲተበተብ፤ የሁኔታዎች መወሳሰብ ይከሰታል፡፡
ከውስብስቡ ሁኔታ ለመውጣት እጅግ አስፈላጊው ነገር ትዕግሥትና ስክነት ነው፡፡ ባላንጣ፤ ሀገር ያልተረጋጋበትን ሰዓት መምረጡ የታወቀ ጉዳይ ነው፡፡ በብልህነት ማውጠንጠን፣ አርቆ - ማስተዋል፤ ነገሮች ተደራርበው ግራ እንዳያጋቡን ይጠቅመናል፡፡
የግብጽና ሱዳን ትንኮሳና ዓለማቀፍ ዘመቻ አንድ ረድፍ ነው፡፡ የዜጎች በታጣቂዎች መገደልና መፈናቀል ሌላ ከባድ ችግር ነው፡፡ የዓለማቀፉ ማህበረሰብ ዲፕሎማሲያዊ ጫናም ሌላ የጎን ውጋት ነው፡፡ የኑሮ ውድነቱም ገና ያልተወጣነው አቀበት ነው፡፡ እነዚህ ሁሉ በጦርነት ድንፋታ ንፋስ ሲታጀቡ ደግ አይሆንም፡ስለ ጦርነት ከተነገሩት ድንቅ አነጋገሮች ሁሉ የሚከተለው ይገኝበታል፡ -
“ጦርነት ነፃነትህን ስለሚወስድብህ አስፈላጊ የሆነ ምርጫ ላይ ለመዋጋት ወይም ላለመዋጋት ልትወስን ትችላለህ፡፡ አንዴ ጦርነት ከገባህ ግን የምርጫ ኃይልህ አከተመ” (ጊልበርት ሙሬይ) ሁሉም ነገር ጥንቃቄንና ዝግጁነትን ይጠይቃል፡፡ የተረጋጋ ህዝብን ይጠይቃል፡፡
መንገዶች ሁሉ ወደ አንድ አቅጣጫ እንዳይሄዱ፤ እመነገጃውና እመገበያያው የሚገቡትን ባለይዞታዎች በጥሞና መያዝ ይገባል፡፡ የህዝብን አመኔታ የሚያጠናክር አዎንታዊ እርምጃ፣ ሀገራዊ ስሜትን ለማድመቅ እጅግ ወሳኝ ነው፡፡ ቤትም አገርም አለኝ የሚል ህዝብ እንዲኖረን ያስፈልጋል!
“በሰው ልጅ ላይ የወረደ ታላቅ መርገምት ጦርነት ነው፡፡ በሰላም ጊዜ የሚፈፀሙት የጭካኔ ወንጀሎች፤ በሰላም ጊዜ የሚካሄዱት ሚስጥራዊ ሙስናዎች አሊያም የሀገሮች ሃሳብ - የለሽ የገንዘብ ዝርክርክነቶች ሁሉ፤ ጦርነት ከሚያደርስብን ሠይጣናዊ ጥፋት ጋር ሲወዳደሩ እንክልካይ ነገሮች ይሆናሉ” ይለናል፤ ሲድኒ ስሚዝ፡፡
የህዝብን የልብ ትርታ ማዳመጥ የወቅቱ ጥሪ ነው፡፡ የመንግሥት ጥንቃቄ የተሞላ እርምጃም የወቅቱ ጥሪ ነው፡፡ ዲሞክራሲያዊና ዲፕሎማሲያዊ ሂደትን ሥራዬ ብሎ ማቀናጀት ብልህነት ነው!! ዕውነት ገና ጫማውን እያሰረ፣ ውሸት ዓለምን ዞሮ ይጨርሳል የሚለውን አባባል አንርሳ!!
በመላና በጥበብ የመምራት ክህሎትን የሚጠይቅ ወቅት ነው፡፡ “አዞው ወደ ውሃ ሲስብ፣ ጉማሬው ወደ ሣሩ ይስባል” የሚለው የወላይታ ተረት ጉዳያችንን ያሳስበናል፡፡



     በኦሮሚያ የእስረኞች አያያዝ እጅግ አሳሳቢና በአፋጣኝ ሊሻሻል የሚገባው መሆኑን የኢትዮጵያ ሰብአዊ መብቶች ኮሚሽን አሳስቧል፡፡
ኮሚሽኑ በኦሮሚያ የእስረኛች አያያዝን ሁኔታ በክልሉ በተመረጡ 21 ፖሊስ ጣቢያዎች መከታተሉን ጠቁሞ፤ በሁሉም ፖሊስ ጣቢያዎች ያለው የእስረኞች አያያዝ ሠብአዊ መብትን ያላከበረና አሳሳቢ ነው ብሏል፡፡
የአርቲስት ሃጫሉ ሁንዴሳ ግድያን ተከትሎ  በወቅታዊ ጉዳይ የታሰሩ በሚል በርካቶች ያለ ፍርድ ሂደት ታስረው እንደሚገኙ ያመለከተው ኢሠመኮ፣ በርካቶች  “ከኦነግ ሸኔ ጋር  ግንኙነት  አላችሁ” በሚል እንደሚታሰሩና ከፍርድ ሂደት ይልቅ የፖለቲካ ውሳኔ ሰለባ እንደሚሆኑ አስታውቋል ባወጣው የምርመራ ሪፖርቱ፡፡
ፍ/ቤት የቀረቡና  የተጠረጠሩበት ጉዳይ አያስከስስም ተብለው በነፃ የተሰናበቱ ግለሰቦች “በሌላ ወንጀል ይፈለጋሉ” በሚል ታስረው እንዲቆዩ እንደሚደረግም በመግለፅም፤ ይህም ፈፅሞ ህጋዊ አሰራር እንዳልሆነ ኢሠመኮ አመልክቷል፡፡
ኮሚሽኑ ከጎበኛቸው እስረኞች መካከል የተወሰኑት በፖሊስ በተያዙበት ወቅት መደብደባቸውን  ማረጋገጡን በሪፖርቱ ጠቁሟል፡፡ በተወሰኑ የክልሉ አካባቢዎች ደግሞ “ባልሽ  ወይም የቤተሰብ አባልሽ የኦነግ ሸኔ አባል ነው” በማለት እናትን፣ ሚስትን፣ አባትንና የቅርብ ቤተሰቦችን ለእስር የመዳረግ ሁኔታ ማጋጠሙን አስታውቋል። ኢሰመኮ በተወሰኑ አካባቢዎች ሰዎችን ያለ አግባብ በማሰር “ኦነግ ሸኔ ነው ብለን እንከሳችኋለን” በሚል በማስፈራራት ገንዘብ የመቀበል ሁኔታዎች መኖራቸውን ከእስረኞች መገንዘቡን  አመልክቷል፡፡
ኮሚሽኑ ክትትል ካደረገባቸው ፖሊስ ጣቢያዎች መካከል ሴት እስረኛ ከ5 ወር እስከ 10 ዓመት ከሚደርሱ ህፃናት ልጆቻቸው ጋር መታሰራቸውን ማረጋገጡን እንዲሁም ከ9 እስከ 18 ዓመት የሚሆናቸው ታዳጊዎች ከአዋቂዎች ጋር ተቀላቅለው እንዲታሰሩ መደረጉን ጠቁሟል፡፡
በአብዛኛው የፖሊስ ጣቢያዎች በቂ የምግብና  መጠጥ እንዲሁም ንፅህና አቅርቦት አለመኖሩን ማረጋገጡንም ነው ኢሰመኮ ያስታወቀው፡፡


Page 1 of 524