Administrator

Administrator

 የቀድሞው የአሜሪካ ፕሬዚዳንት ቢል ክሊንተንን “በድብቅ አማግጠውኛል” ስትል ከ20 አመታት በፊት በአደባባይ ያጋለጠቻቸውና በወሲብ ቅሌት የአለም መነጋገሪያ ያደረገቻቸው ሞኒካ ሊውኒስኪ፤ እነሆ ሰሞኑን ደግሞ የክሊንተንን ቅሌት ከሁለት አስርት አመታት በኋላ ድራማ አድርጋ ሰርታ በቴሌቪዥን ልታሰራጨው ማሰቧን አስታውቃለች፡፡
ሞኒካ ሊውኒስኪ የታላላቅ አሜሪካውያንን የወንጀል ድርጊቶች መሰረት በማድረግ፣ የቴሌቪዥን ድራማዎችን እየሰራ ለእይታ ከሚያቀርበው ኤፍኤክስ ሾው ጋር በመተባበር የክሊንተንን የወሲብ ቅሌት “ኢምፒችመንት - አሜሪካን ክራይም ስቶሪ” በሚል ርዕስ በድራማ መልክ አዘጋጅታ በቀጣዩ አመት ለእይታ ለማብቃት እንቅስቃሴ መጀመሯን ቢቢሲ ዘግቧል፡፡
በመስከረም ወር 2020 በአሜሪካ ለእይታ እንደሚበቃ በሚጠበቀው የቴሌቪዥን ድራማው ላይ ሞኒካ ሊውኒስኪን ወክላ የምትጫወተው ቤኒ ፌልድስቴን የተባለች ተዋቂ የፊልም ተዋናይት እንደሆነች የጠቆመው ዘገባው፤ ቢል ክሊንተንንም ሆነ ባለቤታቸውን ሄላሪ ክሊንተንን ወክለው የሚሰሩት ተዋንያን ግን አሁንም አለመታወቃቸውን አመልክቷል፡፡
የ46 አመቷ አሜሪካዊት ሞኒካ ሊውኒስኪ፣ ከቢል ክሊንተን ጋር የፍቅር ግንኙነት በጀመረችበት ወቅት የ22 አመት ወጣት እንደነበረች ያስታወሰው ዘገባው፤ ክሊንተን በወቅቱ በ27 አመታት ያህል ይበልጧት እንደነበርም አውስቷል፡፡

ባለቤታቸውና የወቅቱ ፕሬዚዳንት ልጅ በሚሊዮኖች ዶላር ሙስና ተከስሰዋል


              የቀድሞው የዚምባቡዌ ፕሬዚዳንት ሮበርት ሙጋቤ ከአራት ወራት በፊት በጸና ታምመው ሲንጋፖር ውስጥ ወደሚገኝ ሆስፒታል መግባታቸውንና አሁንም ህክምና እየተደረገላቸው እንደሚገኙ ኦልአፍሪካን ኒስው ዘግቧል፡፡
የ95 አመቱ አዛውንት ሮበርት ሙጋቤ ወደ ሆስፒታሉ ከገቡ በኋላ በነበሩት ጊዜያት በተደረገላቸው የህክምና እርዳታ ጤናቸው እየተሻሻለ መምጣቱንና በቅርቡ ከሆስፒታል ይወጣሉ ተብሎ እንደሚጠበቅ የወቅቱ የአገሪቱ ፕሬዚዳንት ኤመርሰን ምናንግዋ ማስታወቃቸውን ዘገባው አመልክቷል፡፡
ምናምግዋ ከወራት በፊትም ሙጋቤ በህመምና በእርጅና ሳቢያ ራሳቸውን ችለው መቆምም ሆነ መራመድ እንደማይችሉ መናገራቸውን ያስታወሰው ዘገባው፤ አሁንም የሙጋቤ ጤንነት መሻሻሉን እንጂ ያጋጠማቸውን የህመም አይነት በተመለከተ ምንም አይነት መረጃ እንዳልሰጡ ገልጧል፡፡ ዚምባቡዌን ለ38 አመታት ያህል ያስተዳደሩትና በ2017 በተደረገባቸው ጫና ያለ ፍላጎታቸው ስልጣናቸውን መልቀቃቸውን ተከትሎ፣ የጤናቸው ሁኔታ እየተስተጓጎለ በመምጣቱ  በየወሩ በሚባል ደረጃ ወደ ሲንጋፖር እየተመላለሱ የህክምና ክትልል ሲያደርጉ እንደነበርም ዘገባው አስታውሷል፡፡
በሌላ ዜና ደግሞ፣ የፕሬዚዳንት ኤመርሰን ምናንግዋ ልጅና የቀድሞዋ የአገሪቱ ቀዳማዊት እመቤት ግሬስ ሙጋቤ፤ በሚሊዮኖች የሚቆጠር ዶላር ያለአግባብ ተበድረው ሳይከፍሉ ቀርተዋል በሚል የሙስና ክስ እንደተመሰረተባቸው ቢቢሲ ዘግቧል፡፡ ሁለቱን ግለሰቦች ጨምሮ 26 ያህል የአገሪቱ የቀድሞ ባለስልጣናትና ታዋቂ ግለሰቦች እ.ኤ.አ ከ2010 እስከ 2014 በነበሩት አመታት የአገሪቱ ማዕከላዊ ባንክ ህግና አሰራር ከሚፈቅደው ውጭ በድምሩ 15 ሚሊዮን ዶላር በመበደር ለግል ጥቅማቸው ማዋላቸውንና ዕዳቸውን አለመክፈላቸውን ዘገባው አመልክቷል፡፡
ከግለሰቦቹ መካከል ከፍተኛ መጠን ያለው ገንዘብ ተበድረው አስቀርተዋል የተባሉት የቀድሞዋ ቀዳማዊት እመቤት ግሬስ ሙጋቤ ሲሆኑ የባለቤታቸውን ስልጣን መከታ በማድረግ፣ 4.5 ሚሊዮን ዶላር ያህል ከባንኩ ወስደው አለመመለሳቸውንና የወቅቱ የአገሪቱ ፕሬዚዳንት ኤመርሰን ምናንግዋ ልጅ ኤመርሰን ጁኒየር በበኩሉ፤ 400 ሺህ ዶላር ወስዷል መባሉንም ዘገባው ጠቁሟል፡፡


              የቀድሞው የአሜሪካ ፕሬዚዳንት ቢል ክሊንተንን “በድብቅ አማግጠውኛል” ስትል ከ20 አመታት በፊት በአደባባይ ያጋለጠቻቸውና በወሲብ ቅሌት የአለም መነጋገሪያ ያደረገቻቸው ሞኒካ ሊውኒስኪ፤ እነሆ ሰሞኑን ደግሞ የክሊንተንን ቅሌት ከሁለት አስርት አመታት በኋላ ድራማ አድርጋ ሰርታ በቴሌቪዥን ልታሰራጨው ማሰቧን አስታውቃለች፡፡
ሞኒካ ሊውኒስኪ የታላላቅ አሜሪካውያንን የወንጀል ድርጊቶች መሰረት በማድረግ፣ የቴሌቪዥን ድራማዎችን እየሰራ ለእይታ ከሚያቀርበው ኤፍኤክስ ሾው ጋር በመተባበር የክሊንተንን የወሲብ ቅሌት “ኢምፒችመንት - አሜሪካን ክራይም ስቶሪ” በሚል ርዕስ በድራማ መልክ አዘጋጅታ በቀጣዩ አመት ለእይታ ለማብቃት እንቅስቃሴ መጀመሯን ቢቢሲ ዘግቧል፡፡
በመስከረም ወር 2020 በአሜሪካ ለእይታ እንደሚበቃ በሚጠበቀው የቴሌቪዥን ድራማው ላይ ሞኒካ ሊውኒስኪን ወክላ የምትጫወተው ቤኒ ፌልድስቴን የተባለች ተዋቂ የፊልም ተዋናይት እንደሆነች የጠቆመው ዘገባው፤ ቢል ክሊንተንንም ሆነ ባለቤታቸውን ሄላሪ ክሊንተንን ወክለው የሚሰሩት ተዋንያን ግን አሁንም አለመታወቃቸውን አመልክቷል፡፡
የ46 አመቷ አሜሪካዊት ሞኒካ ሊውኒስኪ፣ ከቢል ክሊንተን ጋር የፍቅር ግንኙነት በጀመረችበት ወቅት የ22 አመት ወጣት እንደነበረች ያስታወሰው ዘገባው፤ ክሊንተን በወቅቱ በ27 አመታት ያህል ይበልጧት እንደነበርም አውስቷል፡፡

ከአጠቃላዩ የአለማችን ህዝብ ሩብ ያህል ወይም 1.8 ቢሊዮን የሚጠጉ ሰዎች ለውሃ እጥረት ችግር የተጋለጡ መሆናቸውን አንድ አለማቀፍ ተቋም ባወጣው ሪፖርት አስታውቋል፡፡
ወርልድ ሪሶርስስ ኢንስቲትዩት የተባለው ተቋም ሰሞኑን ይፋ ያደረገውን ሪፖርት ጠቅሶ ዘ ጋርዲያን እንደዘገበው፤ 17 የአለማችን አገራት እጅግ ለከፋ የውሃ እጥረት የተጋለጡ ሲሆን፣ 44 አገራት ደግሞ ለከፍተኛ የውሃ እጥረት ተጋልጠው ይገኛሉ፡፡
የውሃ እጥረት በከፍተኛ ሁኔታ ከሚታይባቸው 17 የአለማችን አገራት መካከል 12ቱ በመካከለኛው ምስራቅና በሰሜን አፍሪካ የሚገኙ መሆናቸውን ያስታወቀው ሪፖርቱ፤እጅግ የከፋው የውሃ እጥረት ያጋጠማት የአለማችን ቀዳሚዋ አገር ኳታር ናት ብሏል፡፡ እስራኤል፣ ሊባኖስ፣ ኢራን፣ ዮርዳኖስ፣ ሊቢያ፣ ኩዌት፣ ሳዑዲ አረቢያ፣ ኤርትራና የተባበሩት አረብ ኤሜሬትስ እጅግ ለከፋ የውሃ እጥረት በመጋለጥ እንደ ቅደም ተከተላቸው ከሁለተኛ እስከ አስረኛ ያለውን ደረጃ የያዙ የአለማችን አገራት መሆናቸውንም ሪፖርቱ ጠቁሟል፡፡

 የአሜሪካ የአክሲዮን ገበያ ባለፈው ሰኞ የአመቱን ከፍተኛ የዋጋ ማሽቆልቆል ማስተናገዱን ተከትሎ፣የአለማችን 500 ቢሊየነሮች በአንድ ቀን ብቻ፣ ሃብታቸው በ117 ቢሊዮን ዶላር መቀነሱን ብሉምበርግ ዘግቧል፡፡
በዕለቱ ከሃብታቸው ከፍተኛ መጠን ያለው ቅናሽ ያስተናገዱት የአማዞን ኩባንያ መስራች አሜሪካዊው ቢሊየነር ጄፍ ቤዞስ ሲሆኑ ሃብታቸው በ3.4 ቢሊዮን ዶላር ቢቀንስም፣ የአለማችን ቁጥር አንድ ባለጸጋነቱን ግን የነጠቃቸው የለም ተብሏል፡፡ ሃብታቸው በከፍተኛ መጠን ከቀነሰባቸው ሌሎች የአለማችን ቢሊየነሮች መካከል 2.7 ቢሊዮን ዶላር ያጣው የፌስቡኩ መስራች ማርክ ዙከርበርግ እንደሚገኝበት የጠቆመው ዘገባው፤18 የአለማችን ቢሊየነሮች በዕለቱ ሃብታቸው በ1 ቢሊዮን ዶላር ወይም ከዚያ በላይ መቀነሱን አክሎ ገልጧል፡፡
በሌላ ዜና ደግሞ የአይፎን አምራች የሆነው የአሜሪካው አፕል ኩባንያ፤በአለማቀፉ የሞባይል ገበያ የ2019 ሁለተኛው ሩብ አመት የሽያጭ ድርሻ ወደ 4ኛ ደረጃ ዝቅ ማለቱን ቢዝነስ ኢንሳይደር ዘግቧል፡፡ የደቡብ ኮርያው ሳምሰንግ በሩብ አመቱ 75.1 ሚሊዮን ሞባይሎችን በመሸጥ አለማቀፍ የሞባይል ሽያጭ የአንደኛ ደረጃ ላይ መቀመጡን የጠቆመው ዘገባው፤ ሁዋዌ በ58.7 ሚሊዮን ሁለተኛ፣ በአለማቀፍ ደረጃ እምብዛም የማይታወቀው ሌላኛው የቻይና ኩባንያ ኦፖ በ36.2 ሚሊዮን ሶስተኛ ደረጃን መያዛቸውን አመልክቷል፡፡
አፕል ኩባንያ እስከ ሰኔ በነበሩት ሶስት ወራት የሸጣቸው ሞባይሎች 35.3 ሚሊዮን እንደነበር ያስታወሰው ዘገባው፤ በዚህም በሽያጭ ወደ አራተኛ ደረጃ ዝቅ ሊል መገደዱን ገልጧል፡፡ በአለማቀፉ የሞባይል ገበያ ድርሻ ሳምሰንግ 23 በመቶ፣ ሁዋዌ 18 በመቶ፣ ኦፖ 13 በመቶ፣ አፕል 11 በመቶ ድርሻ መያዛቸውን የጠቆመው ዘገባው፤ ባለፉት ሦስት ወራት ለሽያጭ የበቁ ሞባይሎች ቁጥር 331.2 ሚሊዮን እንደሆነም አመልክቷል፡፡

 • በዓለም 80 ትሪሊዮን ዶላር ገደማ ሀብት በስቶክ ማርኬት ውስጥ ይንቀሳቀሳል
      • በየዓመቱ 19 ትሪሊዮን ዶላር የአክስዮን ድርሻ - ሽያጭና ግዥ ይፈጸማል

               “-- ድርጅቶች የዚህ ዓይነት ዕድል ባገኙ ቁጥር ብዙ የሰው ኃይል ይቀጥራሉ፡፡ በአነስተኛ ዋጋ ብዙ የማምረት አቅም ይኖራቸዋል፡፡ ስለዚህ በአገር ደረጃ የሚኖረውን የሸቀጥ ዋጋ ይቀንሳል፣ ከውጭ የሚመጡ ምርቶችን በዋጋ ተወዳዳሪ መሆን ያስችላቸዋል፡፡ የውጭ ምርቶችን የመተካት ዕድላቸው ከፍተኛ ይሆናል፡፡ ኤክስፖርት ለሚያደርጉ ድርጅቶች ደግሞ በውጭ አገር ገበያ በዋጋ ተወዳዳሪ ያደርጋቸዋል፡፡--

              የተመረቁት በሕክምና ቢሆንም በሙያቸው የሰሩት ለጥቂት ወራት ብቻ ነው፡፡ ከዚያ በሌላ ሙያ ላይ ነው የተሰማሩት፡፡ የተለያዩ የቢዝነስና
የሥነ-ልቦና መጻሕፍት በማዘጋጀት ይታወቃሉ፡፡ የመንግሥትና የግል ተቋማትንም በቢዝነስ ሙያ ያማክራሉ፡፡ ሁለተኛ ዲግሪያቸውን በቢዝነስ
አድሚኒስትሬሽን ከአሜሪካው ሊንከን ዩኒቨርሲቲአግኝተዋል - ዶ/ር አቡሽ አያሌው፡፡ ከሁለት ሳምንት በፊት በኔክሰስ ሆቴል፣ ለንግዱ ማኅበረሰብ ስለ”ስቶክ ማርኬት” ዕውቀትና ግንዛቤ የሚያስጨብጥ የፓናል ውይይት አዘጋጅተው ነበር፡፡ በተመሳሳይ ቀንም “ኢንቨስትመንትና ስቶክ ማርኬት” በሚል ርዕስ በስቶክ ማርኬት ላይ የሚያጠነጥን መጽሐፍ አስመርቀዋል፡፡ የአዲስ አድማስ ጋዜጠኛ መንግስቱ አበበ፤ዶ/ር አቡሽ አያሌውን፣ ለአገራችን እንግዳ በሆነው በስቶክ ማርኬት ዙሪያ በስፋት አነጋግሯቸዋል፡፡ እነሆ፡-



             ስቶክ ማለት ምንድነው?
ስቶክ ማለት የአንድ ድርጅት የሀብት መጠን ድርሻ ማለት ነው፡፡ ሕጋዊ ስቶክ ማርኬት ደግሞ የኢንቨስትመንትና የቢዝነስ አካል የሆነ፣ ሕጋዊ የገንዘብ ሰነድ መገበያያ ቦታ ማለት ነው፡፡ ለምሳሌ አንድ ድርጅት መቶ ሚሊዮን ብር ካፒታል ቢኖረውና ከዚህ ሀብት ውስጥ 10 ሚሊዮኑን ለሌላ ሰው ቢያስተላልፍ የ10 ፐርሰንት ስቶክ አስተላለፈ ማለት ነው፡፡ ስቶኮች፤ ሼሮችም ይባላሉ፡፡ በእኛ አገር እነዚህ ሼሮች አክሲዮን እየተባሉ ይጠራሉ፡፡ ስለዚህ ስቶክ ማርኬት፤ እነዚህ ሼሮች ወይም አክሲዮኖች፣ ሕጋዊነትን በጠበቀና ግልጽነትን ባዳበረ መንገድ፣ የሼሮች ሰርተፊኬቶችን ኅብረተሰቡና ነጋዴው የሚገበያዩበት ስፍራ ማለት ነው፡፡ ከእዚህም ሌላ ቦንድ በመባል የሚጠሩ የዕዳ ሰነዶችንም ይጨምራል፡፡
ስንት አይነት ስቶኮች አሉ?
እንደየ ድርጅቱ የተለያዩ ዓይነት ስቶኮች አሉ፡፡ አንዳንድ ድርጅቶች አዳጊ ናቸው፡፡ አንዳንዶች ደግሞ ግዙፍ ይሆናሉ፡፡ የቴክኖሎጂ ኩባንያ ስቶኮችም አሉ:: ስለዚህ ስቶኮች እንደ ድርጅቱ ዓይነት ይለያያሉ፡፡ የቴክኖሎጂ ስቶክስ፣ ሳይክሊካል ስቶክስ ይባላሉ፡፡ አዳጊ ድርጅት ከሆኑ ግሮውዝ ስቶክስ፣ ትልልቅ ድርጅቶች ከሆኑ ደግሞ ብሉቺፕስ ስቶክስ እንላቸዋለን፡፡ የሚዋዥቅ (ተቀያያሪ) ዋጋ ያላቸው ሲሆኑ ደግሞ ሳይክሊካል ስቶክስ ይባላሉ፡፡ ሌላው ደግሞ ኮመን ስቶክና ፕሪፈርድ ስቶክ ይባላሉ፡፡ አንድ ድርጅት ሆኖ ፕሪፈርድና ኮመን ስቶክ ሊኖረው ይችላል፡፡ ፕሪፈርድ ስቶክ የምንለው፣ የተለየ ጥቅም የሚያስገኝ የሀብት ድርሻ ዓይነት ነው፡፡ ኮመን ስቶክ ደግሞ የተለየ ጥቅም የሚያስገኝ ሳይሆን በስቶክ ማርኬት ደረጃ የሚሸጥና የሚገዛ የስቶክ ዓይነት ነው፡፡ በድርጅቶች ውሳኔ ላይም ድምጽ የመስጠት ዕድልን ለባለቤቶቹ ይሰጣል፡፡  
ስቶኮች የሚገዙትና የሚሸጡት የት ነው?
ይኸንን ጥያቄ በምሳሌ እንይ፡፡ ሰዎች ዕቃ መግዛት በሚፈልጉበት ጊዜ የሚሄዱት ወደ ሱፐር ማርኬት ነው እንበል፡፡ ሱፐር ማርኬት ማለት በሕግ ደረጃ፣ ፈቃድ የተሰጠው፣ በሼር ካምፓኒ ወይም በፒኤልሲ የተቋቋመ ሆኖ፣ ዋና ስራው ከሻጮች የተለያዩ ሸቀጦችን በመሰብሰብ ገዢዎች ሲመጡ፣ ሻጮች በሚተምኑት ዋጋ ልክ፣ ለገዥዎች መሸጥ ነው፡፡ ዕቃው ሳሙና፣ ምግብ፣ የባልትና ውጤት… ሊሆን ይችላል፡፡ ገዥዎች የዕቃውን ዋጋ ለገንዘብ ተቀባይዋ ይሰጡና እሷም ደረሰኝ ሰጥታቸው፣ የገዙትን ዕቃ ይዘው ወደ ቤታቸው ይሄዳሉ፡፡ ስለዚህ ሱፐር ማርኬት የተለያዩ ሸቀጦች የሚሸጡበት፣ ሻጮችና ገዥዎች የሚገናኙበት ሕጋዊ ዕውቅና ያለው ሸቀጥ ማገበያያ ቦታ ማለት ነው፡፡
ስቶክ ማርኬት ስንልም፤ ራሱን የቻለ በሼር ኩባንያ የተቋቋመ፣ ባለቤቶች ያሉት ሕጋዊ ተቋም ነው፡፡  የዚህ ኩባንያ ዋና ዓላማ፤ የተለያዩ ድርጅቶችን የአክሲዮን ሰርተፊኬት ወይም የቦንድ ሰርተፊኬት በሚተመንላቸው የዋጋ መጠን፣ ለገዥዎች የሚሸጥበት የገንዘብ ሰነዶች ማገበያያ ተቋም ነው፡፡ በሱፐር ማርኬት ምሳሌ ብናየው፣ በሱፐር ማርኬት የሚኖሩት ሸቀጦች ሲሆኑ ስቶክ ማርኬት ስንመጣ፣ የአክሲዮን ሰርተፊኬቶችና የቦንድ ሰርተፊኬቶች ይሆናሉ፡፡ የአክሲዮን ሰርተፊኬቶች፣ የሀብት ድርሻ ሰነዶች ማለት ናቸው፡፡ የቦንድ ሰርተፊኬቶች የሚባሉት ደግሞ የዕዳ ሰነዶች ማለት ናቸው፡፡ ስለዚህ ስቶክ ማርኬት ማለት እነዚህን ሰነዶች በሕጋዊ ማዕቀፍ በግልጽ መንገድ፣ በሻጮችና በገዥዎች መካከል የሚያገበያይ፣ በመንግስት ደረጃ ቁጥጥር የሚደረግበት ተቋም ማለት ነው፡፡
ስቶክ ማርኬትን በአገራችን ከምናውቀው የአክሲዮን ገበያ ለየት የሚያደርገው የሕግ ማዕቀፉ ነው፡፡ በስቶክ ማርኬት ተቋም ሼሩን ከአንድ ድርጅት የገዛ ሰው፣ ለሌላ ሰው መሸጥ ይችላል፡፡ ከአሁን በፊት በነበረው አሰራር፣ ብዙ ግለሰቦች ከድርጅቶች ብዙ አክሲዮኖችን ገዝተዋል፡፡ ነገር ግን ለሌላ ሰው አትርፈው የሚሸጡበት መንገድ አልነበረም፡፡ ስቶክ ማርኬት ግን አትርፈው መሸጥ ያስችላቸዋል፡፡ ሌላ ደግሞ ግልጽነት ባለው መንገድ ሼራቸውን ለሌላ ሰው ማስተላለፍ ይችላሉ፡፡ ግልጽነት ባለው መንገድ ማጭበርበር ሳይኖርበት፣ ትክክለኛና ወቅታዊ የስቶክ ዋጋውን በጠበቀ መልኩ፣ ለሌሎች ሰዎች ሊተላለፍ የሚችልበት ሕጋዊ ማዕቀፍ ይኖረዋል፡፡
ሕጋዊነቱን የሚቆጣጠር ኮሚሽንም ይቋቋማል:: የአሜሪካንን የስቶክ ማርኬት  ልምድ ብንወስድ፣ የሴኩሪቲ ኤክስቼንጅ ኮሚሽን የሚባል ተቋም አላቸው፡፡ የዚህ ተቋም ዋና ዓላማ፤ የሰነዶችን ትክክለኝነት ለገዢዎችም ለሻጮችም ዋጋ ባለው መንገድ ሳይጭበረበሩ፣ ከአንዱ ወደ ሌላው የሚተላለፍበትን መንገድ የሚቆጣጠር፣ በመንግሥት የሚቋቋም ተቋም ነው፡፡ በውስጡ ልዩ ልዩ የህግ ማዕቀፎች አሉት፡፡  ሌላው ደግሞ ስቶክ ማርኬት ውስጥ የተለያዩ ፕሮፌሽናል ሰራተኞች ይሳተፋሉ:: ለምሳሌ የፋይናንስ ባለሙያዎች፣ የድርጅቶችን የሀብት መጠን ይተምናሉ፤ የፋይናንስ ኦዲት ሪፖርት ያደርጋሉ፡፡ እነዚህ ሪፖርቶች በትክክለኛው ባለሙያና ተዓማኒ በሆነ መንገድ መሠራታቸው መረጋገጥ ይኖርበታል፡፡ በተመሳሳይ መንገድ ስቶክ ብሮከርስ (የስቶክ ደላሎች) የሚባሉም አሉ፡፡ ስቶክ የሚሸጠውም ሆነ የሚገዛው በስቶክ ብሮከሮች (ወኪሎች) በኩል ነው፡፡ እነዚህ ወኪሎች ትክክለኛ ሙያው፣ እውቀቱና ባህሪው ሊኖራቸው ይገባል፡፡ ስለዚህ እነዚህን ፕሮፌሽናሎች ሊቆጣጠር የሚችል ሌላ ተቋም ያስፈልጋል ማለት ነው፡፡ በአሜሪካ ፋይናንሻል ኢንዱስትሪ ሬጉላቶሪ ኦውቶሪቲ ይባላል:: በእኛ አገር ስቶክ ማርኬት ሲቋቋም፣ ያንኑ ስያሜ ልንወስድ እንችላለን፡፡ ወይም ደግሞ አገርኛ ስያሜ ልናወጣለት እንችላለን፡፡ ይህም ተቋም ከልዩ ልዩ ሙያ ነክ አስገዳጅ ህጐቹ ጋር ያስፈልገናል፡፡  
የስቶክ ኤክስቼንጅ መቋቋም ምን ጥቅም አለው?
ግለሰቦች ባላቸው ትንሽ ገንዘብ የድርጅቶችን የሀብት ድርሻ በአክሲዮን መልክ (በስቶክ) ወይም በቦንድ መልክ በመግዛት፣ አቆይተው፣ ለሌሎች ሰዎች በመሸጥ የሚያተርፉበትን መንገድ ይፈጥራል:: ለምሳሌ አንድ ሰው ቤት ቢገዛ፣ ያንን ቤት አንድ ወይም ሁለት ዓመት አቆይቶ ቢሸጠው የሚያገኘው የቤት ዋጋ ከፍታ አለ፡፡ በየዓመቱ የቤት ዋጋ ይጨምራል፡፡ ለምሳሌ ቤቱን አንድ ሚሊዮን ብር ቢገዛው፣ ከሦስት ዓመት በኋላ 1.5 ሚሊዮን ብር ሊሸጠው ይችላል፡፡ በዚህ መካከል 500 ሺህ ብር አተረፈ ማለት ነው፡፡
ስቶክም ላይ አንድ ሰው በ10 ሺሕ ብር የገዛውን ስቶክ፣ 6 ወር አቆይቶ በ15 ሺሕ ወይም በ20 ሺህ ብር ሊሸጠው ይችላል፡፡ ስለዚህ አንድ የስቶክ ማርኬት ጥቅም ባለን ገንዘብ መጠን ልክ፣ የድርጅቶችን የሀብት ድርሻ ከገዛን በኋላ ለሌላ ፈላጊ የምንሸጥበትን መድረክ ስለሚያመቻች፣ ሰዎች ያላቸውን ገንዘብ ኢንቨስት አድርገው ትርፍ እንዲያገኙ ይረዳቸዋል፡፡ በዋናነት ደግሞ ግለሰቦች ከድርጅቶች የሀብት ድርሻ በሚገዙበት ጊዜ ድርጅቶች ለሚያስፈልጋቸው የሥራ ማካሄጃና ማስፋፊያ ገንዘብ ለማሰባሰብ ዕድል ያገኛሉ ማለት ነው፡፡
ለምሳሌ አንድ የሳሙና ፋብሪካ ብንወስድ፣ ይህ ፋብሪካ ጥሩ እየሰራ ነው ብለን እናስብ:: ከተቋቋመ ከሦስት ዓመት በኋላ ድርጅቱን ለማሳደግ ተጨማሪ ፋብሪካ መሥራት የሚያስችል 30 ሚሊዮን ብር አስፈለገው እንበል፡፡ የድርጅቱ ካፒታል 100 ሚሊዮን ብር ቢሆን፣ ባለንብረቱ 30 ሚሊዮን ብር ካገኘ ተጨማሪ ፋብሪካ በማቋቋምና ከፍተኛ ምርት በማምረት፣ ብዙ ብር ማፍራት ይችላል፡፡ ድርጅቱን በዚህ መልክ ለማስፋፋት የሚያስፈልገውን 30 ሚሊዮን ብር ለማግኘት ያለው አማራጭ 1ኛ፤ ካለው ከራሱ አውጥቶ፣ ማለትም፣ የድርጅቱን ትርፍ በመጠቀም ማስፋፋት ነው፡፡ 2ኛ፤ ከባንኮች ብድር በመውሰድ ነው፡፡ ከባንኮች ከሆነ የማበደሪያ መስፈርት አለ፡፡ ወለድ አለው፣ መያዣ ይፈልጋሉ:: የድርጅቱን ወቅታዊ የፋይናንስ አቋም ያያሉ፡። ስቶክ ማርኬትን ያየን እንደሆነ፣ 30 ሚሊዮኑን ብር ለማግኘት፣ ከ100 ሚሊዮኑ ካፒታል ውስጥ 30 ሚሊዮኑን የድርጅቱን የሀብት ድርሻ በወቅቱ በሚኖራቸው የድርጅቱ የሃብት ተመን ላይ በመንተራስ፣ በአክሲዮን መልክ ይሸጣል፡፡ 30 ሚሊዮን ሲሸጥ፣ የ30 ፐርሰንቱን ሀብት ሸጠ ማለት ነው፡፡ ሰውዬው 30 ሚሊዮን ብር ካገኘ፣ ፋብሪካውን በማስፋፋት ብዙ ያመርታል ማለት ነው፡፡ ብዙ ሣሙና ባመረተ ቁጥር ወጪው ይቀንሳል፡፡ ይህንን በጋዜጣ ሕትመት ብናይ፣ ብዙ በታተመ ቁጥር የአንድ ነጠላ ጋዜጣ ዋጋው ይቀንሳል። ትንሽ ብዛት ያለው ሲታተም ዋጋው ይጨምራል፡፡
የድርጅቶች የካፒታል አቅም ባደገ ቁጥር ብዙ ማምራት ስለሚችሉ የማምረቻ  ዋጋ ይቀንሳል:: ለኅብረተሰቡ በጥሩ ዋጋ ይሸጣሉ፡፡ አቅማቸውን ስላሳደጉ ቀደም ሲል ከሚያተርፉበት በላይ ያተርፋሉ ማለት ነው፡፡ ድርጅቶች ይህንን ገንዘብ አግኝተው ሲስፋፉ፣ ተጨማሪ የሰው ኃይል ስለሚያስፈልገው፣ ለበርካታ ዜጎች የሥራ ዕድል ይፈጥራሉ ማለት ነው። ይህን ጉዳይ በአገር ደረጃ ብናይ፣ ድርጅቶች የዚህ ዓይነት ዕድል ባገኙ ቁጥር ብዙ የሰው ኃይል ይቀጥራሉ፡፡ በአነስተኛ ዋጋ ብዙ የማምረት አቅም ይኖራቸዋል፡፡ ስለዚህ በአገር ደረጃ የሚኖረውን የሸቀጥ ዋጋ ይቀንሳል፣ ከውጭ የሚመጡ ምርቶችን በዋጋ ተወዳዳሪ መሆን ያስችላቸዋል፡፡ የውጭ ምርቶችን የመተካት ዕድላቸው ከፍተኛ ይሆናል፡፡ ኤክስፖርት ለሚያደርጉ ድርጅቶች ደግሞ በውጭ አገር ገበያ በዋጋ ተወዳዳሪ ያደርጋቸዋል፡፡ በአጠቃላይ ድርጅቶችን ያሳድጋል፣ ምርታማነታቸውን ይጨምራል፣ በዋጋ ተወዳዳሪ ያደርጋቸዋል። በአገር ደረጃ የዋጋ ንረቱን (ኢንፍሌሽን) ይቀንሳል:: የአገርን ኢኮኖሚ ያሳድጋል፡፡ በኤክሰፖርት ደረጃ ተወዳዳሪነትን በማሻሻል የውጭ ምንዛሬ ምጣኔን ያሳድጋል፡፡
ስቶክ ማርኬት ከታክስ አኳያ ያለው ጥቅም ምንድነው?
ከታክስ አኳያ ካየነው፤ ድርጅቶች ባደጉ ቁጥር ሽያጫቸውና ትርፋማነታቸው አብሮ ስለሚያድግ ለመንግስት የሚከፍሉት የታክስ መጠን ወይም የንግድ ስራ ገቢ ይጨምራል፡፡ ድርጅቶች ብዙ የሰው ኃይል በቀጠሩ ቁጥር መንግስት ከደሞዝ ታክስ የሚያገኘው ገቢ በዚያው መጠን ያድጋል:: ከላይ ለመግለጽ እንደሞከርኩት፤ ስቶክ ማርኬት ለህብረተሰቡ ሁለት ዓይነት ጥቅሞች ይሰጣል፡፡ የአክሲዮኑ እንዲሁም የቦንዱ የዋጋ መጠን ያድጋል፤ ይኼ ካፒታል ጌይን የሚባለው ነው፡፡ መንግሥት ከካፒታል ጌይን ታክስ ይወስዳል፡፡ ሁለተኛው ደግሞ ድርጅቶች አክሲዮን ለገዛቸው ሰዎች ሲያተርፉ፣ የትርፍ ክፍያ (ዲቪደንድ) ይከፍላሉ፤ ሼር የገዙ ሰዎች በዓመቱ መጨረሻ ድርጅቱ ዲቪደንድ ሲከፍላቸው፣ የዲቪደንድ ታክስ ይከፍላሉ፡፡ መንግስት ከዲቪደንድ የሚያገኘው ታክስ ይጨምራል፡፡ እንዲሁም ቦንድ የገዙ ሰዎች ደግሞ ወለድ ሲያገኙ የወለድ ታክስ ይከፍላሉ፡፡ በአጠቃላይ ከካፒታል ጌይን የሚያገኘው ታክስ ይጨምራል፤ ኢኮኖሚው  ባደገና ድርጅቶች ብዙ በሸጡና ባተረፉ ቁጥር መንግሥት የገቢ ታክስ ያገኛል፡፡ ድርጅቶች ባደጉ ቁጥር ብዙ ሰዎችን ስለሚቀጥሩ የደሞዝ ታክስ ይጨምራል፡፡ ስለዚህ መንግስት የታክስ መሰረቱን (ቤዙን) ከማስፋት አንጻር ከፍተኛ ፋይዳ አለው፡፡ በጀቱንም ከውጭ እርዳታ ለመደጎምና ብድር ለመሸፈን የሚያደርገውን ድካምም ይቀንስለታል፡፡  
 ከአሁን ቀደም የዚህ አይነት ማርኬት ባለመኖሩ ብዙ ግለሰቦች ከተለያዩ ድርጅቶች አክሲዮን የገዙ አሉ፡፡ ለምሳ ከኢንሹራንሶች፣ ከሪል ስቴቶች፣ ከባንኮች፣ ከቢራ ፋብሪካዎች -- አክሲዮኖችን የገዙ ግለሰቦች በርካታ ናቸው፡፡ እነዚህ ግለሰቦች በድርጅቶች ውስጥ ያላቸውን ሼር መሸጥ አልቻሉም፡፡ ምክንያቱም በግልጽነት የካፒታል ጌይን አግኝተው ወይም አትርፈው ያላቸውን ሼር ማሻሻጥ የሚችል ሕጋዊ ማዕቀፍ ያለው አሰራር አልነበረም፡፡ ይኼ የስቶክ ማርኬት ያለመኖር ያመጣባቸው፣ ሀብት የማፍራት ነፃነታቸውን የነፈገ አሠራር ነው፡፡
ማንኛውም ሰው ሃብት የማፍራት ነፃነት ሊኖረው ይገባል፡፡ ብዙ የውጭ አገር ኢንቨስተሮችን ያየን እንደሆነ፣ ወደ አገሪቱ መጥተው ኢንቨስት ማድረግ ይፈልጋሉ፡፡ ኢንቨስት አድርገው ተመልሰው መውጣት ሲፈልጉ ድርሻቸውን ወይም አክሲዮኖቻቸውን ሸጠው መሄድ ይፈልጋሉ። ነገር ግን አክሲዮኖቻቸውን መሸጥ የሚያስችል የገበያ ማዕቀፍ የለም፡፡ በዚህ የተነሳ ኢትዮጵያ ውስጥ ኢንቨስት እንዲያደርጉ የሚያበረታታ ነገር የለም፡፡ ስቶክ ማርኬት ቢኖር ኖሮ ግን፣ ስቶክ ማርኬት ላይ ወይም የንግድ ድርጅቶች ላይ ኢንቨስት ማድረግ የሚፈልጉ የውጭ አገር ኢንቨስተሮች፤ለአገሪቷ የውጭ ምንዛሪ በማስገኘት ረገድ ትልቅ አስተዋጽኦ ያበረክቱ ነበር፡፡
በዓለም  ደረጃ በተደረገ ጥናት በዓመት ወደ 80 ትሪሊዮን ዶላር የሚተመን ሀብት በስቶክ ማርኬት ውስጥ ይገኛል፡፡ በየዓመቱ ወደ 19 ትሪሊዮን ዶላር የሚሆን የሼር ድርሻ ግዢና ሽያጭ ይከናወናል፡፡ ይህ ማለት በቅንነትና በብልሀት ልንጠቀምበት ከፈለግን በስቶክ ማርኬት ውስጥ በጣም ብዙ ሀብት አለ ማለት ነው፡፡
በስቶክ ማርኬት ዙሪያ የሚያጠነጥነውና በቅርቡ የተመረቀው መጽሐፍህ፣ ከስቶክ ማርኬት ንግድ አንፃር ምን ያግዛል?
መጽሐፉ በአማርኛ ቋንቋ የተዘጋጀ ሲሆን በስቶክ ማርኬት ሳይንስና ግብይት ዙሪያ እንዲሁም በኢንቨስትመንት አወሳሰን ሥልቶች ሰፊ ግንዛቤ ለማስጨበጥ ያግዛል፤ ህብረተሰቡም ከወዲሁ እራሱን አዘጋጅቶ እንዲጠብቅ ጉልህ ሚና ይጫወታል፡፡    

 • በዓለም 80 ትሪሊዮን ዶላር ገደማ ሀብት በስቶክ ማርኬት ውስጥ ይንቀሳቀሳል
      • በየዓመቱ 19 ትሪሊዮን ዶላር የአክስዮን ድርሻ - ሽያጭና ግዥ ይፈጸማል

               “-- ድርጅቶች የዚህ ዓይነት ዕድል ባገኙ ቁጥር ብዙ የሰው ኃይል ይቀጥራሉ፡፡ በአነስተኛ ዋጋ ብዙ የማምረት አቅም ይኖራቸዋል፡፡ ስለዚህ በአገር ደረጃ የሚኖረውን የሸቀጥ ዋጋ ይቀንሳል፣ ከውጭ የሚመጡ ምርቶችን በዋጋ ተወዳዳሪ መሆን ያስችላቸዋል፡፡ የውጭ ምርቶችን የመተካት ዕድላቸው ከፍተኛ ይሆናል፡፡ ኤክስፖርት ለሚያደርጉ ድርጅቶች ደግሞ በውጭ አገር ገበያ በዋጋ ተወዳዳሪ ያደርጋቸዋል፡፡--

              የተመረቁት በሕክምና ቢሆንም በሙያቸው የሰሩት ለጥቂት ወራት ብቻ ነው፡፡ ከዚያ በሌላ ሙያ ላይ ነው የተሰማሩት፡፡ የተለያዩ የቢዝነስና
የሥነ-ልቦና መጻሕፍት በማዘጋጀት ይታወቃሉ፡፡ የመንግሥትና የግል ተቋማትንም በቢዝነስ ሙያ ያማክራሉ፡፡ ሁለተኛ ዲግሪያቸውን በቢዝነስ
አድሚኒስትሬሽን ከአሜሪካው ሊንከን ዩኒቨርሲቲአግኝተዋል - ዶ/ር አቡሽ አያሌው፡፡ ከሁለት ሳምንት በፊት በኔክሰስ ሆቴል፣ ለንግዱ ማኅበረሰብ ስለ”ስቶክ ማርኬት” ዕውቀትና ግንዛቤ የሚያስጨብጥ የፓናል ውይይት አዘጋጅተው ነበር፡፡ በተመሳሳይ ቀንም “ኢንቨስትመንትና ስቶክ ማርኬት” በሚል ርዕስ በስቶክ ማርኬት ላይ የሚያጠነጥን መጽሐፍ አስመርቀዋል፡፡ የአዲስ አድማስ ጋዜጠኛ መንግስቱ አበበ፤ዶ/ር አቡሽ አያሌውን፣ ለአገራችን እንግዳ በሆነው በስቶክ ማርኬት ዙሪያ በስፋት አነጋግሯቸዋል፡፡ እነሆ፡-



             ስቶክ ማለት ምንድነው?
ስቶክ ማለት የአንድ ድርጅት የሀብት መጠን ድርሻ ማለት ነው፡፡ ሕጋዊ ስቶክ ማርኬት ደግሞ የኢንቨስትመንትና የቢዝነስ አካል የሆነ፣ ሕጋዊ የገንዘብ ሰነድ መገበያያ ቦታ ማለት ነው፡፡ ለምሳሌ አንድ ድርጅት መቶ ሚሊዮን ብር ካፒታል ቢኖረውና ከዚህ ሀብት ውስጥ 10 ሚሊዮኑን ለሌላ ሰው ቢያስተላልፍ የ10 ፐርሰንት ስቶክ አስተላለፈ ማለት ነው፡፡ ስቶኮች፤ ሼሮችም ይባላሉ፡፡ በእኛ አገር እነዚህ ሼሮች አክሲዮን እየተባሉ ይጠራሉ፡፡ ስለዚህ ስቶክ ማርኬት፤ እነዚህ ሼሮች ወይም አክሲዮኖች፣ ሕጋዊነትን በጠበቀና ግልጽነትን ባዳበረ መንገድ፣ የሼሮች ሰርተፊኬቶችን ኅብረተሰቡና ነጋዴው የሚገበያዩበት ስፍራ ማለት ነው፡፡ ከእዚህም ሌላ ቦንድ በመባል የሚጠሩ የዕዳ ሰነዶችንም ይጨምራል፡፡
ስንት አይነት ስቶኮች አሉ?
እንደየ ድርጅቱ የተለያዩ ዓይነት ስቶኮች አሉ፡፡ አንዳንድ ድርጅቶች አዳጊ ናቸው፡፡ አንዳንዶች ደግሞ ግዙፍ ይሆናሉ፡፡ የቴክኖሎጂ ኩባንያ ስቶኮችም አሉ:: ስለዚህ ስቶኮች እንደ ድርጅቱ ዓይነት ይለያያሉ፡፡ የቴክኖሎጂ ስቶክስ፣ ሳይክሊካል ስቶክስ ይባላሉ፡፡ አዳጊ ድርጅት ከሆኑ ግሮውዝ ስቶክስ፣ ትልልቅ ድርጅቶች ከሆኑ ደግሞ ብሉቺፕስ ስቶክስ እንላቸዋለን፡፡ የሚዋዥቅ (ተቀያያሪ) ዋጋ ያላቸው ሲሆኑ ደግሞ ሳይክሊካል ስቶክስ ይባላሉ፡፡ ሌላው ደግሞ ኮመን ስቶክና ፕሪፈርድ ስቶክ ይባላሉ፡፡ አንድ ድርጅት ሆኖ ፕሪፈርድና ኮመን ስቶክ ሊኖረው ይችላል፡፡ ፕሪፈርድ ስቶክ የምንለው፣ የተለየ ጥቅም የሚያስገኝ የሀብት ድርሻ ዓይነት ነው፡፡ ኮመን ስቶክ ደግሞ የተለየ ጥቅም የሚያስገኝ ሳይሆን በስቶክ ማርኬት ደረጃ የሚሸጥና የሚገዛ የስቶክ ዓይነት ነው፡፡ በድርጅቶች ውሳኔ ላይም ድምጽ የመስጠት ዕድልን ለባለቤቶቹ ይሰጣል፡፡  
ስቶኮች የሚገዙትና የሚሸጡት የት ነው?
ይኸንን ጥያቄ በምሳሌ እንይ፡፡ ሰዎች ዕቃ መግዛት በሚፈልጉበት ጊዜ የሚሄዱት ወደ ሱፐር ማርኬት ነው እንበል፡፡ ሱፐር ማርኬት ማለት በሕግ ደረጃ፣ ፈቃድ የተሰጠው፣ በሼር ካምፓኒ ወይም በፒኤልሲ የተቋቋመ ሆኖ፣ ዋና ስራው ከሻጮች የተለያዩ ሸቀጦችን በመሰብሰብ ገዢዎች ሲመጡ፣ ሻጮች በሚተምኑት ዋጋ ልክ፣ ለገዥዎች መሸጥ ነው፡፡ ዕቃው ሳሙና፣ ምግብ፣ የባልትና ውጤት… ሊሆን ይችላል፡፡ ገዥዎች የዕቃውን ዋጋ ለገንዘብ ተቀባይዋ ይሰጡና እሷም ደረሰኝ ሰጥታቸው፣ የገዙትን ዕቃ ይዘው ወደ ቤታቸው ይሄዳሉ፡፡ ስለዚህ ሱፐር ማርኬት የተለያዩ ሸቀጦች የሚሸጡበት፣ ሻጮችና ገዥዎች የሚገናኙበት ሕጋዊ ዕውቅና ያለው ሸቀጥ ማገበያያ ቦታ ማለት ነው፡፡
ስቶክ ማርኬት ስንልም፤ ራሱን የቻለ በሼር ኩባንያ የተቋቋመ፣ ባለቤቶች ያሉት ሕጋዊ ተቋም ነው፡፡  የዚህ ኩባንያ ዋና ዓላማ፤ የተለያዩ ድርጅቶችን የአክሲዮን ሰርተፊኬት ወይም የቦንድ ሰርተፊኬት በሚተመንላቸው የዋጋ መጠን፣ ለገዥዎች የሚሸጥበት የገንዘብ ሰነዶች ማገበያያ ተቋም ነው፡፡ በሱፐር ማርኬት ምሳሌ ብናየው፣ በሱፐር ማርኬት የሚኖሩት ሸቀጦች ሲሆኑ ስቶክ ማርኬት ስንመጣ፣ የአክሲዮን ሰርተፊኬቶችና የቦንድ ሰርተፊኬቶች ይሆናሉ፡፡ የአክሲዮን ሰርተፊኬቶች፣ የሀብት ድርሻ ሰነዶች ማለት ናቸው፡፡ የቦንድ ሰርተፊኬቶች የሚባሉት ደግሞ የዕዳ ሰነዶች ማለት ናቸው፡፡ ስለዚህ ስቶክ ማርኬት ማለት እነዚህን ሰነዶች በሕጋዊ ማዕቀፍ በግልጽ መንገድ፣ በሻጮችና በገዥዎች መካከል የሚያገበያይ፣ በመንግስት ደረጃ ቁጥጥር የሚደረግበት ተቋም ማለት ነው፡፡
ስቶክ ማርኬትን በአገራችን ከምናውቀው የአክሲዮን ገበያ ለየት የሚያደርገው የሕግ ማዕቀፉ ነው፡፡ በስቶክ ማርኬት ተቋም ሼሩን ከአንድ ድርጅት የገዛ ሰው፣ ለሌላ ሰው መሸጥ ይችላል፡፡ ከአሁን በፊት በነበረው አሰራር፣ ብዙ ግለሰቦች ከድርጅቶች ብዙ አክሲዮኖችን ገዝተዋል፡፡ ነገር ግን ለሌላ ሰው አትርፈው የሚሸጡበት መንገድ አልነበረም፡፡ ስቶክ ማርኬት ግን አትርፈው መሸጥ ያስችላቸዋል፡፡ ሌላ ደግሞ ግልጽነት ባለው መንገድ ሼራቸውን ለሌላ ሰው ማስተላለፍ ይችላሉ፡፡ ግልጽነት ባለው መንገድ ማጭበርበር ሳይኖርበት፣ ትክክለኛና ወቅታዊ የስቶክ ዋጋውን በጠበቀ መልኩ፣ ለሌሎች ሰዎች ሊተላለፍ የሚችልበት ሕጋዊ ማዕቀፍ ይኖረዋል፡፡
ሕጋዊነቱን የሚቆጣጠር ኮሚሽንም ይቋቋማል:: የአሜሪካንን የስቶክ ማርኬት  ልምድ ብንወስድ፣ የሴኩሪቲ ኤክስቼንጅ ኮሚሽን የሚባል ተቋም አላቸው፡፡ የዚህ ተቋም ዋና ዓላማ፤ የሰነዶችን ትክክለኝነት ለገዢዎችም ለሻጮችም ዋጋ ባለው መንገድ ሳይጭበረበሩ፣ ከአንዱ ወደ ሌላው የሚተላለፍበትን መንገድ የሚቆጣጠር፣ በመንግሥት የሚቋቋም ተቋም ነው፡፡ በውስጡ ልዩ ልዩ የህግ ማዕቀፎች አሉት፡፡  ሌላው ደግሞ ስቶክ ማርኬት ውስጥ የተለያዩ ፕሮፌሽናል ሰራተኞች ይሳተፋሉ:: ለምሳሌ የፋይናንስ ባለሙያዎች፣ የድርጅቶችን የሀብት መጠን ይተምናሉ፤ የፋይናንስ ኦዲት ሪፖርት ያደርጋሉ፡፡ እነዚህ ሪፖርቶች በትክክለኛው ባለሙያና ተዓማኒ በሆነ መንገድ መሠራታቸው መረጋገጥ ይኖርበታል፡፡ በተመሳሳይ መንገድ ስቶክ ብሮከርስ (የስቶክ ደላሎች) የሚባሉም አሉ፡፡ ስቶክ የሚሸጠውም ሆነ የሚገዛው በስቶክ ብሮከሮች (ወኪሎች) በኩል ነው፡፡ እነዚህ ወኪሎች ትክክለኛ ሙያው፣ እውቀቱና ባህሪው ሊኖራቸው ይገባል፡፡ ስለዚህ እነዚህን ፕሮፌሽናሎች ሊቆጣጠር የሚችል ሌላ ተቋም ያስፈልጋል ማለት ነው፡፡ በአሜሪካ ፋይናንሻል ኢንዱስትሪ ሬጉላቶሪ ኦውቶሪቲ ይባላል:: በእኛ አገር ስቶክ ማርኬት ሲቋቋም፣ ያንኑ ስያሜ ልንወስድ እንችላለን፡፡ ወይም ደግሞ አገርኛ ስያሜ ልናወጣለት እንችላለን፡፡ ይህም ተቋም ከልዩ ልዩ ሙያ ነክ አስገዳጅ ህጐቹ ጋር ያስፈልገናል፡፡  
የስቶክ ኤክስቼንጅ መቋቋም ምን ጥቅም አለው?
ግለሰቦች ባላቸው ትንሽ ገንዘብ የድርጅቶችን የሀብት ድርሻ በአክሲዮን መልክ (በስቶክ) ወይም በቦንድ መልክ በመግዛት፣ አቆይተው፣ ለሌሎች ሰዎች በመሸጥ የሚያተርፉበትን መንገድ ይፈጥራል:: ለምሳሌ አንድ ሰው ቤት ቢገዛ፣ ያንን ቤት አንድ ወይም ሁለት ዓመት አቆይቶ ቢሸጠው የሚያገኘው የቤት ዋጋ ከፍታ አለ፡፡ በየዓመቱ የቤት ዋጋ ይጨምራል፡፡ ለምሳሌ ቤቱን አንድ ሚሊዮን ብር ቢገዛው፣ ከሦስት ዓመት በኋላ 1.5 ሚሊዮን ብር ሊሸጠው ይችላል፡፡ በዚህ መካከል 500 ሺህ ብር አተረፈ ማለት ነው፡፡
ስቶክም ላይ አንድ ሰው በ10 ሺሕ ብር የገዛውን ስቶክ፣ 6 ወር አቆይቶ በ15 ሺሕ ወይም በ20 ሺህ ብር ሊሸጠው ይችላል፡፡ ስለዚህ አንድ የስቶክ ማርኬት ጥቅም ባለን ገንዘብ መጠን ልክ፣ የድርጅቶችን የሀብት ድርሻ ከገዛን በኋላ ለሌላ ፈላጊ የምንሸጥበትን መድረክ ስለሚያመቻች፣ ሰዎች ያላቸውን ገንዘብ ኢንቨስት አድርገው ትርፍ እንዲያገኙ ይረዳቸዋል፡፡ በዋናነት ደግሞ ግለሰቦች ከድርጅቶች የሀብት ድርሻ በሚገዙበት ጊዜ ድርጅቶች ለሚያስፈልጋቸው የሥራ ማካሄጃና ማስፋፊያ ገንዘብ ለማሰባሰብ ዕድል ያገኛሉ ማለት ነው፡፡
ለምሳሌ አንድ የሳሙና ፋብሪካ ብንወስድ፣ ይህ ፋብሪካ ጥሩ እየሰራ ነው ብለን እናስብ:: ከተቋቋመ ከሦስት ዓመት በኋላ ድርጅቱን ለማሳደግ ተጨማሪ ፋብሪካ መሥራት የሚያስችል 30 ሚሊዮን ብር አስፈለገው እንበል፡፡ የድርጅቱ ካፒታል 100 ሚሊዮን ብር ቢሆን፣ ባለንብረቱ 30 ሚሊዮን ብር ካገኘ ተጨማሪ ፋብሪካ በማቋቋምና ከፍተኛ ምርት በማምረት፣ ብዙ ብር ማፍራት ይችላል፡፡ ድርጅቱን በዚህ መልክ ለማስፋፋት የሚያስፈልገውን 30 ሚሊዮን ብር ለማግኘት ያለው አማራጭ 1ኛ፤ ካለው ከራሱ አውጥቶ፣ ማለትም፣ የድርጅቱን ትርፍ በመጠቀም ማስፋፋት ነው፡፡ 2ኛ፤ ከባንኮች ብድር በመውሰድ ነው፡፡ ከባንኮች ከሆነ የማበደሪያ መስፈርት አለ፡፡ ወለድ አለው፣ መያዣ ይፈልጋሉ:: የድርጅቱን ወቅታዊ የፋይናንስ አቋም ያያሉ፡። ስቶክ ማርኬትን ያየን እንደሆነ፣ 30 ሚሊዮኑን ብር ለማግኘት፣ ከ100 ሚሊዮኑ ካፒታል ውስጥ 30 ሚሊዮኑን የድርጅቱን የሀብት ድርሻ በወቅቱ በሚኖራቸው የድርጅቱ የሃብት ተመን ላይ በመንተራስ፣ በአክሲዮን መልክ ይሸጣል፡፡ 30 ሚሊዮን ሲሸጥ፣ የ30 ፐርሰንቱን ሀብት ሸጠ ማለት ነው፡፡ ሰውዬው 30 ሚሊዮን ብር ካገኘ፣ ፋብሪካውን በማስፋፋት ብዙ ያመርታል ማለት ነው፡፡ ብዙ ሣሙና ባመረተ ቁጥር ወጪው ይቀንሳል፡፡ ይህንን በጋዜጣ ሕትመት ብናይ፣ ብዙ በታተመ ቁጥር የአንድ ነጠላ ጋዜጣ ዋጋው ይቀንሳል። ትንሽ ብዛት ያለው ሲታተም ዋጋው ይጨምራል፡፡
የድርጅቶች የካፒታል አቅም ባደገ ቁጥር ብዙ ማምራት ስለሚችሉ የማምረቻ  ዋጋ ይቀንሳል:: ለኅብረተሰቡ በጥሩ ዋጋ ይሸጣሉ፡፡ አቅማቸውን ስላሳደጉ ቀደም ሲል ከሚያተርፉበት በላይ ያተርፋሉ ማለት ነው፡፡ ድርጅቶች ይህንን ገንዘብ አግኝተው ሲስፋፉ፣ ተጨማሪ የሰው ኃይል ስለሚያስፈልገው፣ ለበርካታ ዜጎች የሥራ ዕድል ይፈጥራሉ ማለት ነው። ይህን ጉዳይ በአገር ደረጃ ብናይ፣ ድርጅቶች የዚህ ዓይነት ዕድል ባገኙ ቁጥር ብዙ የሰው ኃይል ይቀጥራሉ፡፡ በአነስተኛ ዋጋ ብዙ የማምረት አቅም ይኖራቸዋል፡፡ ስለዚህ በአገር ደረጃ የሚኖረውን የሸቀጥ ዋጋ ይቀንሳል፣ ከውጭ የሚመጡ ምርቶችን በዋጋ ተወዳዳሪ መሆን ያስችላቸዋል፡፡ የውጭ ምርቶችን የመተካት ዕድላቸው ከፍተኛ ይሆናል፡፡ ኤክስፖርት ለሚያደርጉ ድርጅቶች ደግሞ በውጭ አገር ገበያ በዋጋ ተወዳዳሪ ያደርጋቸዋል፡፡ በአጠቃላይ ድርጅቶችን ያሳድጋል፣ ምርታማነታቸውን ይጨምራል፣ በዋጋ ተወዳዳሪ ያደርጋቸዋል። በአገር ደረጃ የዋጋ ንረቱን (ኢንፍሌሽን) ይቀንሳል:: የአገርን ኢኮኖሚ ያሳድጋል፡፡ በኤክሰፖርት ደረጃ ተወዳዳሪነትን በማሻሻል የውጭ ምንዛሬ ምጣኔን ያሳድጋል፡፡
ስቶክ ማርኬት ከታክስ አኳያ ያለው ጥቅም ምንድነው?
ከታክስ አኳያ ካየነው፤ ድርጅቶች ባደጉ ቁጥር ሽያጫቸውና ትርፋማነታቸው አብሮ ስለሚያድግ ለመንግስት የሚከፍሉት የታክስ መጠን ወይም የንግድ ስራ ገቢ ይጨምራል፡፡ ድርጅቶች ብዙ የሰው ኃይል በቀጠሩ ቁጥር መንግስት ከደሞዝ ታክስ የሚያገኘው ገቢ በዚያው መጠን ያድጋል:: ከላይ ለመግለጽ እንደሞከርኩት፤ ስቶክ ማርኬት ለህብረተሰቡ ሁለት ዓይነት ጥቅሞች ይሰጣል፡፡ የአክሲዮኑ እንዲሁም የቦንዱ የዋጋ መጠን ያድጋል፤ ይኼ ካፒታል ጌይን የሚባለው ነው፡፡ መንግሥት ከካፒታል ጌይን ታክስ ይወስዳል፡፡ ሁለተኛው ደግሞ ድርጅቶች አክሲዮን ለገዛቸው ሰዎች ሲያተርፉ፣ የትርፍ ክፍያ (ዲቪደንድ) ይከፍላሉ፤ ሼር የገዙ ሰዎች በዓመቱ መጨረሻ ድርጅቱ ዲቪደንድ ሲከፍላቸው፣ የዲቪደንድ ታክስ ይከፍላሉ፡፡ መንግስት ከዲቪደንድ የሚያገኘው ታክስ ይጨምራል፡፡ እንዲሁም ቦንድ የገዙ ሰዎች ደግሞ ወለድ ሲያገኙ የወለድ ታክስ ይከፍላሉ፡፡ በአጠቃላይ ከካፒታል ጌይን የሚያገኘው ታክስ ይጨምራል፤ ኢኮኖሚው  ባደገና ድርጅቶች ብዙ በሸጡና ባተረፉ ቁጥር መንግሥት የገቢ ታክስ ያገኛል፡፡ ድርጅቶች ባደጉ ቁጥር ብዙ ሰዎችን ስለሚቀጥሩ የደሞዝ ታክስ ይጨምራል፡፡ ስለዚህ መንግስት የታክስ መሰረቱን (ቤዙን) ከማስፋት አንጻር ከፍተኛ ፋይዳ አለው፡፡ በጀቱንም ከውጭ እርዳታ ለመደጎምና ብድር ለመሸፈን የሚያደርገውን ድካምም ይቀንስለታል፡፡  
 ከአሁን ቀደም የዚህ አይነት ማርኬት ባለመኖሩ ብዙ ግለሰቦች ከተለያዩ ድርጅቶች አክሲዮን የገዙ አሉ፡፡ ለምሳ ከኢንሹራንሶች፣ ከሪል ስቴቶች፣ ከባንኮች፣ ከቢራ ፋብሪካዎች -- አክሲዮኖችን የገዙ ግለሰቦች በርካታ ናቸው፡፡ እነዚህ ግለሰቦች በድርጅቶች ውስጥ ያላቸውን ሼር መሸጥ አልቻሉም፡፡ ምክንያቱም በግልጽነት የካፒታል ጌይን አግኝተው ወይም አትርፈው ያላቸውን ሼር ማሻሻጥ የሚችል ሕጋዊ ማዕቀፍ ያለው አሰራር አልነበረም፡፡ ይኼ የስቶክ ማርኬት ያለመኖር ያመጣባቸው፣ ሀብት የማፍራት ነፃነታቸውን የነፈገ አሠራር ነው፡፡
ማንኛውም ሰው ሃብት የማፍራት ነፃነት ሊኖረው ይገባል፡፡ ብዙ የውጭ አገር ኢንቨስተሮችን ያየን እንደሆነ፣ ወደ አገሪቱ መጥተው ኢንቨስት ማድረግ ይፈልጋሉ፡፡ ኢንቨስት አድርገው ተመልሰው መውጣት ሲፈልጉ ድርሻቸውን ወይም አክሲዮኖቻቸውን ሸጠው መሄድ ይፈልጋሉ። ነገር ግን አክሲዮኖቻቸውን መሸጥ የሚያስችል የገበያ ማዕቀፍ የለም፡፡ በዚህ የተነሳ ኢትዮጵያ ውስጥ ኢንቨስት እንዲያደርጉ የሚያበረታታ ነገር የለም፡፡ ስቶክ ማርኬት ቢኖር ኖሮ ግን፣ ስቶክ ማርኬት ላይ ወይም የንግድ ድርጅቶች ላይ ኢንቨስት ማድረግ የሚፈልጉ የውጭ አገር ኢንቨስተሮች፤ለአገሪቷ የውጭ ምንዛሪ በማስገኘት ረገድ ትልቅ አስተዋጽኦ ያበረክቱ ነበር፡፡
በዓለም  ደረጃ በተደረገ ጥናት በዓመት ወደ 80 ትሪሊዮን ዶላር የሚተመን ሀብት በስቶክ ማርኬት ውስጥ ይገኛል፡፡ በየዓመቱ ወደ 19 ትሪሊዮን ዶላር የሚሆን የሼር ድርሻ ግዢና ሽያጭ ይከናወናል፡፡ ይህ ማለት በቅንነትና በብልሀት ልንጠቀምበት ከፈለግን በስቶክ ማርኬት ውስጥ በጣም ብዙ ሀብት አለ ማለት ነው፡፡
በስቶክ ማርኬት ዙሪያ የሚያጠነጥነውና በቅርቡ የተመረቀው መጽሐፍህ፣ ከስቶክ ማርኬት ንግድ አንፃር ምን ያግዛል?
መጽሐፉ በአማርኛ ቋንቋ የተዘጋጀ ሲሆን በስቶክ ማርኬት ሳይንስና ግብይት ዙሪያ እንዲሁም በኢንቨስትመንት አወሳሰን ሥልቶች ሰፊ ግንዛቤ ለማስጨበጥ ያግዛል፤ ህብረተሰቡም ከወዲሁ እራሱን አዘጋጅቶ እንዲጠብቅ ጉልህ ሚና ይጫወታል፡፡    

የሰው ልጅ በተራራማ አካባቢዎች መኖር የጀመረው ከቅርብ አመታት ወዲህ ነው የሚለውን ሳይንሳዊ መላ ምት የሚያፈርስ ነው የተባለ የጥናት ውጤት፣ አለማቀፍ ሚዲያዎችንና ባለሙያዎችን በእጅጉ እያነጋገረ ነው፡፡
የሰው ልጅ በተራራ ላይ ይኖር የነበረው ከ12 ሺህ ዓመታት ወዲህ ነው የሚሉ የምርምር ውጤቶች በስፋት መኖራቸውን የሚያወሱት በጥናቱ የተሳተፉት ፕሮፌሰሮች፤ ለዚህም በአስረጅነት የሚቀርበው በቻይና ሂማሊያ ተራራ ላይ ቲቤታውያን ኖረዋል የሚለው እንደ መጀመሪያ ግኝት ይቆጠር ነበር ብለዋል፡፡
በባሌ ተራራ ላይ ከ31 ሺህ እስከ 47 አመት በፊት ሰዎች በረዶና ቅዝቃዜን ተቋቋመው ይኖሩ ነበር የሚለው ሰሞነኛው የጥናት ውጤት፤ የኢትዮጵያን የሰው ዘር መገኛነትና ሰዎች ከጥንት ጀምሮ ይኖሩበት እንደነበር ተጨማሪ ማረጋገጫ ነው ተብሏል፡፡ የባሌ ተራራ በተደጋጋሚ የሰው ልጅ ይኖርበት የነበረ ቦታ መሆኑን የሚያረጋግጡ ግኝቶች መካተታቸውን ጥናቱን አስመልክቶ የቀረቡ ዘገባዎች አመልክተዋል::
እንስሳትና ሰዎች ይኖሩበት እንደነበር የሚያመላክቱ ቅሪት አካሎች በብዛት በምርምሩ እንደተገኙም ተጠቁሟል፡፡  
ጥንታዊ የሰው ልጅ በዝቅተኛ ቦታዎች (ሞቃታማ) ይኖር ነበር የሚለውን አለማቀፍ ተቀባይነት ያለውን ጥናት የሚያፈርስ ነው የተባለው ይህ የባሌው ግኝት፤ ለኢትዮጵያም ተጨማሪ አለማቀፍ እውቅናን የሚያጎናጽፍ እንደሚሆን ተገምቷል፡፡  

Saturday, 17 August 2019 12:48

መልዕክቶቻችሁ

  ለመጣላትም አገር ያስፈልጋል!!


          በአሁኑ ወቅት የማይነሱ ጥያቄዎች የሉም:: ክልል እንሁን ከሚሉ አንስቶ፣ ህገ መንግስቱ መሻሻል አለበት ብለው ሽንጣቸውን ገትረው የሚከራከሩ ቡድኖች አሉ፡፡ በሌላ በኩል በየአምስት ዓመቱ የምናደርገው ብሔራዊ ምርጫ ጊዜውን ጠብቆ (የመጣ ቢመጣ)፤ ካልተደረገ አገር ይፈርሳል፣ ህገ መንግስት ይጣሳል የሚል ክርክርና ሙግት የሚያቀርቡ ወገኖችም ተፈጥረዋል፡፡ እኔ ደግሞ አንድ ምሁር በኢቢሲ እንዳሉት፤ ከሁሉም በፊት ሰላምና መረጋጋት መፈጠር አለበት ብዬ አምናለሁ፡፡ ለመጣላትም አገር ያስፈልጋል!! በአሁኑ ወቅት የሚስተዋለው የአሸናፊነትና የተሸናፊነት ስሜትም መጥፋት ይገባዋል፡፡ በዜጎች ዘንድ የመተማመንና የመግባባት መንፈስ ሊፈጠርም ይገባዋል፡፡ ሁሉንም ነገር ማድረግ የሚቻለው አገር ሲኖርና ሲቀጥል መሆኑን መዘንጋት የለብንም:: ምርጫም፣ ሥልጣንም፣ ህገ መንግስትም ---- መጣላትም ጭምር የሚቻለው አገር ሲኖር ነው፡፡ ይሄንን አገራቸው ፈራርሳ በስደት ወደኛ አገር የመጡት ሶርያውያን የበለጠ ያውቁታል፡፡
(ኤልያስ ኬ.)

Wednesday, 14 August 2019 00:00

የአድማስ ትውስታ

 “የብሔር - ብሔረሰብ” ድርጅቶች ይፍረሱ!

     ከአዘጋጁ፡-
ጋዜጣችን አዲስ አድማስ የተመሰረተችበትን 20ኛ ዓመት ከጥቂት ወራት በኋላ ታከብራለች:: የመጀመሪያው የአዲስ አድማስ ዕትም፣ ቅዳሜ ታህሳስ 29 ቀን 1992 ዓ.ም ነበር ለአንባብያን የደረሰው፡፡ ወደ 20ኛው ዓመት በዓላችን በሚያዳርሱን ጥቂት ወራት “የአድማስ ትውስታ” በሚል በሰየምነው በዚህ አዲስ ዓምድ፤ ከቀድሞ ዕትሞች እየመረጥን ጊዜውንና ጋዜጣችንን እናስታውሳችኋለን፡፡ (ሰኔ 1 ቀን 1994)
                     


              በአዋሣ የታየውን አሳዛኝ ክስተት መነሻ በማድረግ በCapital ጋዜጣ የወጣ አንድ ጽሑፍ “Is Ethiopia Dying” በሚል ርዕስ ይጀምራል፡፡ በእርግጥ አገርን የሚገድል ጉድ ሊፈጠር መቻሉን ለሚጠራጠር ሰው፣ “ኢትዮጵያ እየሞተች ነውን?” የሚለው ርዕስ ያልተጠበቀ አደጋ የመጣ ያህል ሊያስደነግጠው ይችላል፡፡
የመጐዳት ወይም የመሞት አደጋ የሚደርሰው በሰው ላይ መሆኑን ለሚገነዘቡ ደግሞ ጥያቄው ግር ሊያሰኝ ይችላል፡፡ የጽሑፉ አቅራቢ ሃሳባቸውን ለማብራራት ጥረዋል፡፡ በቢዝነስ ስራ ታታሪነታቸውና በሰከነ ምሁርነታቸው የሚታወቁት የቀድሞ የአዲስ አበባ ንግድ ም/ቤት ፕሬዚዳንት አቶ ክብሩ ገና ናቸው - ፀሐፊው፡፡
በአዋሳ በተፈጠረው ብጥብጥ የበርካታ ሰዎች ህይወት መጥፋቱን በጽሑፋቸው መግቢያ ላይ የጠቀሱት አቶ ክቡር ገና፤ “እስከ ቅርብ ጊዜ ድረስ በሰላም ሲኖሩ የቆዩ የጐሳ ቡድኖች፤ አላአግባብ በቸልታ የታየ በሚመስል አንድ የፖለቲካ ውሳኔ ዙሪያ ተጋጭተዋል” ካሉ በኋላ የሚያስጨንቁ ጥያቄዎችን አቅርበዋል፡፡
“Have we passed the poing of no return? Are we on the Slippery slope of ethnic violence? Are we heading to oblivion?” አቶ ክቡር ከአዋሳው ግጭት በፊትም እነዚህን ጥያቄዎች ሲያነሱ እንደነበሩ ጽሑፋቸው ያመለክታል፡፡
“የመመለሻ እድል ከሌለበት ቦታ ላይ ደርሰናልን? የምንገኘው በአንሸራታቹ የጐሳ ግጭት ቁልቁለት ላይ ነውን? እያቀናን ያለው ወደ ጠቅላላ ጥፋት ነውን? ለተወሰነ ጊዜ እነዚህን ጥያቄዎች ለራሴ ሳቀርብ ቆይቻለሁ፡፡ እንዲያውም እቅጩን ለመናገር፤ ኢትዮጵያ በህይወት ስለመኖርዋ ወይም ሞታ እንደሆነ ራሴን ጠይቄአለሁ፡፡”
እኔ እንደተረዳሁት፤ አቶ ክቡር “ኢትዮጵያ እየሞተች ነውን?” በሚል ርዕስ ሲጽፉ፤ አገርን የሚገድል አዲስ ያልተጠበቀ አደጋ ተፈጥሯል ለማለት አይደም፤ አደጋው የጐሳ ግጭት እንደሆነ ገልፀዋልና፡፡ የጐሳ ግጭት ደግሞ ከኛው ጋር የከረመ እንጂ ያልተጠበቀ አደጋ አይደለም፤ የሚያስፈራ እንጂ እንደ አዲስ አያስደነግጥም፡፡
“አገር እየሞተች ነውን?” ማለትስ ግር ያሰኛልን? አንዳንዴ በእርግጥም ግር ከማሰኘትም አልፎ ትርጉም የለሽ ይሆናል፡፡ የ“ኢትዮጵያ ትቅደም” መፈክር ይዞ፤ “ከራስህ በፊት አገርህን አስቀድም” ብሎ፤ አገር ከዜጐች ውጭ በራሱ ሕይወት ያለውና የሚመለክ ነገር አድርጐ ማቅረብ ፈጽሞ ለአእምሮ የማይገባ እብደት ነው፡፡
አገር ማለት ለሰዎች ጥቅም፤ ለዜጐች ነፃነትና መብት መከበር ሲባል መፈጠር ያለበት እንጂ ሰዎች የሚያመልኩትና በባርነት የሚገዙለት ጣዖት ለማየት አይሞክርም፤ “ኢትዮጵያ እየሞተች ነውን?” ሲሉ፤ ጭንቀታቸው የዜጐች ህይወት እንደሆነ ገልፀዋል:: አገራችን ማቆምያና መመለሻ ወደሌለው የጐሳ ግጭት እያመራች፣ እንደ አውሬ ወደምንበላላበት እንጦሮጦስ እየተንደረደርን እናልቅ ይሆን? ሲሉ ነው የሚጠይቁት፡፡ ወደዚህ የዜጐች ጠቅላላ እልቂት ማምራት ነው የአገር መሞት - ለአቶ ክቡር ገና፡፡ ለዚህም ነው ጽሑፋቸውን የወደድኩት፡፡ እንዴት ብትሉ፤ ኢትዮጵያውያን ከመከራና ከእልቂት መገላገል ያቃታቸው፤ ዜጋን ሰውን የሚያስቀድም ትክክለኛ የፖለቲካ አስተሳሰብ በአገራችን ጐልቶ የወጣበት አጋጣሚ እስከ ዛሬ ሳይፈጠር በመቆየቱ መሆኑን ስለማውቅ ነው፡፡
አሁን ደግሞ “ከራስህ በፊት ብሔር ብሔረሰብን አስቀድም” በሚል የፋሺዝም ፖለቲካ ሳቢያ እየባባሰ የመጣ የጐሳ ግጭት ትልቅ የእልቂት አደጋ ደቅናኖብናል፡፡ አደጋው በጣም ያስፈራል፡፡ በየጊዜው የጐሳ ግጭት ሲከሰት በይፋ ሲገለጽ የማንሰማው፤ በሰፊው ውይይት ሲካሄድበት የማናየውም በጣም ስለሚያስፈራ ይመስለኛል፡፡ እንዲያ ባይሆን ኖሮማ፣ በተለይ ባለፉት ሦስት ዓመታት በአገራችን ታይቶ በማይታወቅ መጠንና ስፋት ከዳር እስከዳር የጐሳ ግጭቶች መበራከታቸው ማንም ሊክደው የማይችል እውነት ሆኖ እያለ እንዴት ተድበስብሶ ችላ ይባላል? በእጅጉ የሚዘገንን እልቂት የሚያስከትል አደጋ በአካባቢው ሲፍለቀለቅ አይቶ እንዳላየ ማለፍስ ከፍርሃት ሌላ ምን ምክንያት ይኖረዋል? ከፍርሃት ሌላ ተጨማሪ ምክንያትማ አሳፋሪነቱ ነው፡፡ አብዛኛው ኢትዮጵያዊ፤ ስለ ጐሳ ግጭት፣ ማውራት ያሳፍረዋል:: በዘር ተቧድነው የሚጋጩ ሰዎች ስለመኖራቸው ከመስማትም ሆነ ከመናገር ይሸሻል - አብዛኛው ኢትዮጵያዊ፡፡
ይሁንና፤ የጐሳ ግጭት አስፈሪና አሳፋሪ ቢሆንም በመሸሽ፣ አይንን በመጨፈንና ጆሮን በመድፈን በሰበቡ ከሚመጣ ዘግናኝ መአት መዳን አይቻልም:: መፍትሔ አይደለም፡፡ እንዲያውም የጐሳ ግጭት አሳፋሪና አስፈሪ መሆኑ አይተን እንዳላየን እንድናልፈው ሳይሆን እውነታውን አይተን ወደ ጠቅላላ ጥፋት ከመድረሳችን በፊት እንድናስወግደው የሚያነሳሳን መሆን አለበት፡፡ ችግሩ የጐሳ ግጭትን የማስወገድ ፍላጐትና ቅንነት ቢኖረን እንኳ በቂ አለመሆኑ ነው፡፡ ፍላጐትና ቅንነትማ በአብዛኛው ኢትዮጵያዊ ዘንድ አለ፡፡ የጐሳ ግጭትን ማስወገድና በሩዋንዳ እንደደረሰው አይነት የሚሊዮን ሰዎች እልቂት እንዳይከሰት መከላከል የሚቻለው ለጐሳ ግጭት የሚዳርግ የተሳሳተ እኩይ አስተሳሰብን በትክክለኛ የስነምግባርና የፖለቲካ አስተሳሰብ ውድቅ በማድረግ፣ ከዚያም በተግባር በመተርጐም ብቻ ነው፡፡ በትክክለኛውና በተሳሳተው አስተሳሰብ መካከል ያለውን ልዩነት በማወቅና ትክክለኛውን በተግባር ላይ በማዋል ነው፡፡
ጥያቄው፤ አእምሮውን በመጠቀም ራሱን የሚቆጣጠር ነፃ ሰው በመሆን እንዲሁም አእምሮን ጥሎ በጐሳ መሪ የሚነዳ የመንጋ አባል (እንስሳ) በመሆን መካከል ነው፤ ጥያቄው፤ ራስን የመቻል ሰብዕናን ለመቀዳጀት በመምረጥና፤ እንደ ተባይ በደምና በአጥንት ቆጠራ ለመኖር፤ በዘር ሀረግ ለመንጠላጠል በመመኘት መካከል ነው፡፡ ጥያቄው፤ በሰብአዊ መብት ፖለቲካና በብሔር ብሔረሰብ ፖለቲካ መካከል ነው፡፡
በእርግጥም ጥያቄው በነፃነት፣ በሰላምና በብልጽግና የመኖር የስነምግባርና የፖለቲካ ጥያቄ ነው፡፡ ሰው በአእምሮው የሚጠቀም፤ አስቦ የሚሰራ፣ በጥረቱ ውጤትና በምርቱ የሚኖር፤ የራስ አክብሮትንና ኩሩ ስብዕናን የሚቀዳጅ ሊሆን ይገባዋል? ወይስ፤ “የኛ ዘር” በሚለው የጐሳ መሪ የሚነዳ፤ የራሱ ሃሳብ ሳይኖረው “የኛ ዘር” የሚላቸውን ሰዎች ለማስደሰት የሚርመጠመጥ፤ አንዳች ነገር ሳያመርት “የኛ ዘር ንብረት፤ የኛ ብሔረሰብ ሀብት” የሚል፤ የራስ አክብሮትና ስብዕና የሌለው የመንጋ አባል መሆን አለበት?
እያንዳንዱ ሰው ከሌሎች ከሰዎች ጋር የሚኖረው ግንኙነት በነፃነትና በጋራ ጥቅም ላይ የተመሰረተ የሃሳብ ልውውጥ፣ የስራ ክፍፍልና የምርት ንግድ ሊሆን ይገባዋል? ወይስ “ለኛ ዘር መስዋዕት መሆን ይገባኛል ይገባችኋል” የሚል ትዕዛዝ የመስጠትና የመበል፤ ንብረትን የመንጠቅና የማከፋፈል መሆን አለበት?
ሰውን ጥሩና መጥፎ የሚለው አእምሮውን በመጠቀም የሰውየውን አስተሳሰብ፣ ተግባርና ባህርይ በማየትና በመመዘን መሆን ይገባዋል? ወይስ አእምሮውን አደንዝዞ በጭፍን “የኛ ዘር ጥሩ፤ የዚያ ዘር ጠላት” የሚል መሆን ይገባዋል? ወይስ እሱስ ጥሩ መባል የሚፈልገው በአስተሳሰቡ፣ በተግባሩና በባህርይው መሆን አለበት? ወይስ “የኛ መንጋ አባል ነው” በሚል ምክንያት?
“እያንዳንዱ ሰው፤ ስራው ያውጣው” የሚል የፍትህ መርህ መኖር አለበት? ወይስ ደምና አጥንቱ እየታየ? ሁሉም ሰው በተፈጥሮው አንድ አይነት ሰብአዊ መብት አለው? ወይስ የዚያ ዘር ተወላጅ በመሆኑ የሚቀነስበት አልያም የሚጨመርለት መብት አለው?
የአንድ አገር መንግስት፤ የሁሉም ዜጐች ሰብአዊ መብት አንድ ዓይነት መሆኑን ተገንዝቦ፣ ዘርንና ብሔረሰብን ሳያይ፣ የሁሉንም ሰብአዊ መብት ያስከብር? ወይስ “አንተ የማን ዘር ነህ? አንተኛው የማን ብሔረሰብ ተወላጅ ነህ?” እያለ ዘር ይቁጠር?
የአብዛኛው ኢትዮጵያዊ መልስ ምን እንደሚሆን የሚያጠራጥር አይደለም፡፡ ዘር መታየት የለበትም እንደሚል እርግጠኛ ነኝ፡፡ ዘረኛ፤ የብሔር ብሔረሰብ ፖለቲካን እንደሚጠላ እርግጠኛ ነኝ፡፡
አእምሮውን የሚጠቀም፤ ራሱን የቻለ፤ ነፃ፣ የራስ አክብሮት ያለው ኩሩ ሰው መሆን እንጂ በጐሳ መሪ የሚነዳ የመንጋ አባል፣ ተባይ፣ ባዶ፣ እኩይ መሆን ለሰው ተፈጥሮ ተገቢ እንዳልሆነ
ጥሩነት በአስተሳሰብ፣ በተግባርና በባህርይ እንጂ ራሱንም ሆነ ሌላውን በዘር ሀረግ መመዘን እንዲሁም በደምና አጥንት መኩራትም ሆነ ማፈር ተባይነት እንደሆነ
የዚህ ብሔር ወይም የዚያ ብሔረሰብ ተወላጅ በመሆን የሚጨመርም ሆነ የሚቀነስ መብት እንደሌለና የብሔር ብሔረሰብ ፖለቲካ ዋነኛ የሰብአዊ መብት ጠላት እንደሆነ መገንዘብ፤ የተሳሳተና እኩይ አስተሳሰብን ውድቅ የሚያደርግ ትክክለኛና ቅዱስ አስተሳሰብን መያዝ ማለት ነው፡፡
ከዚህ ቀጥሎ የሚመጣው የመጀመሪያ እርምጃ፤ በተገኘው አጋጣሚ ይህንን ትክክለኛ አስተሳሰብ ይዞ ዘረኛ አስተሳሰብን መመከትና በድፍረት ያለመታከት መከራከር፤ ወላጆችም ለልጆቻቸው በግልጽ ማስተማር ይሆናል፡፡ እያንዳንዳ ዜጋ በተለይም ወጣቶች በአሁኑ ጊዜ ከዚህ የበለጠ ቅዱስ አላማ እንደሌለ ተረድተው በጽናት ጥረት ሊያደርጉ ይገባል:: ከዚህ በኋላ መስራት የሚኖርባቸው በርካታ ነገሮች አሉ፡፡
መንግስታዊ በሆኑ ማናቸውም ነገሮች ውስጥ ብሔርህ፤ ብሔረሰብሽ ምንድነው ተብሎ እንዳይመዘገብ፤ “የዚህ ብሔር ክልል፤ የዚያ ብሔረሰብ ዞን፤ የእገሌ ዘር ወረዳና ከተማ” የሚባል ነገር እንዲቀር፤ በሃህገ መንግስቱና በሌሎች ህጐች ውስጥ “የብሔር - ብሔረሰብ መብት”፤ “የብሔር - ብሔረሰብ ተወካይ”…ወዘተ ተብለው የተጠቀሱ ጽሑፎች እንዲሰረዙ ድምጽን ማሰማት ጥቂቶቹ ናቸው፡፡
በተለይ ደግሞ ሁሉም ሰው፤ ልጆቹን ከመርዘኛ ዘረኝነት ለማዳን መትጋት አለበት፡፡ ዘረኝነትንና የብሔር ብሔረሰብ ፖለቲካን የሚሰብኩ የትምህርት መፃሕፍት፣ የወጣው ወጪ ወጥቶ በአፋጣኝ እንዲለወጡ ወይም እንዲቀሩ ማድረግ ቅድሚያ ሊሰጠው የሚገባ ተግባር ነው፡፡ በሌላ በኩል ደግሞ እስከዛሬ “በብሔር በብሔረሰብ በዘር” ስም የተደራጁ ኢህአዴግን ጨምሮ በርካታ ተቃዋሚ ፓርቲዎች፤ መንገዳቸው ዘረኝነትን የሚያስፋፋ መሆኑን ተገንዝበው፣ ስህተታቸውን እንዲያርሙ ግፊት ማድረግ ያስፈልጋል፡፡ ፓርቲ መመስረት ያለበት በፖለቲካዊ አስተሳሰብ ዙሪያ እንጂ በዘር መሆን እንደሌለበት ተረድተው፣ ስህተታቸውን ለማረም የማይፈቅዱትን ድርጅቶች፣ በጥብቅ ማውገዝና ድጋፍ እንዲያጡ መቀስቀስ፣ የዜጐች የእለት ተእለት ተግባር መሆን አለበት፡፡ “የዚህ ብሄር ምሁራን፤ የዚያ ብሔረሰብ ወጣቶች፣ የእገሌ ዘር የልማት ድርጅት” እየተባሉ የሚቋቋሙ ማህበራት፤ በአጠቃላይ ዘርን እንደ መሰባሰቢያ ቆጥረው የሚፈጠሩ ቡድኖችን መኮነን፣ የእያንዳንዱ ቀና ዜጋ ሃላፊነት መሆን አለበት፡፡
ስነምግባርና ፖለቲካ ፍፁም ከዘር ቆጠራና ከብሔር ብሔረሰብ ትንተና ለማጽዳት መጣር አለበት፡፡ ሰው የመሆን ክብርን ለመቀዳጀት የሚፈልግ ኢትዮጵያዊ ሁሉ፤ በጐሳ ግጭት ከሚመጣ እልቂት ለመዳን የሚፈልግ ሰው ሁሉ፤ የዚህ ወይም የዚያ ዘር ተወላጅ ሳይባል የሁሉም ኢትዮጵያዊ መብት የሚከበርበትና ዘርን የማያይ የፖለቲካ ስርዓት እንዲፈጠር የሚፈልግ ዜጋ ሁሉ!!    

Page 11 of 449